2014/12/21

Бие даагчид хүүхдийн мөнгө танахыг эсэргүүцэв

Өнгөрөгч Баасан гарагт УИХ-ын нэгдсэн чуулганы хуралдаан дээр Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг мэдээлэл  хийхдээ хүүхдэд сар бүр олгож буй 20 мянган төгрөгийг танах талаар мэдэгдсэн. Харин бие даагч гишүүд  үүнийг эсэргүүцэж байгаа аж. УИХ-ын гишүүн Ц.Даваасүрэн "Ерөнхий сайдын мэдээллийг харахад хумьж, танах юм яриад эхэллээ. Уг нь МАН-тай хамтраад улс орноо хөгжүүлнэ гэсэн. Гэтэл яамдын тоогоо нэмээд, дэд сайд нараа нэмээд явчих мөртлөө ард түмний халаас руу орох боллоо. Одоо бүр хүүхдийн мөнгөнөөс эхлээд эхчүүдийн мөнгийг хүртэл танах гэж байна. Үүнийг бид дэмжихгүй" хэмээн байр сууриа илэрхийлжээ. 

С.СҮРЭН

 

Нийтийн сонсголын хуультай болчихвол

Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны маргаашийн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх нь шийдэгдэх нэгэн хуулийн төслийг агуулгатай болохыг "Хууль төрөхийн өмнө" булангаараа хүргэж байна.

Өнгөрөгч баасан гаригт Төрийн ордны их танхимд Шилэн дансны тухай хууль хэрэгжих цаг ойртож буйг сануулсан томоохон уулзалт болж өнгөрсөн. Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж энэ үеэр уг хуулийн ач холбогдлын талаар танилцуулсан бөгөөд бас өөр нэгэн хуулийн төслийн талаар онцолсон юм.

Түүний ийнхүү ач холбогдол өгөн байж онцолсон хуулийн төсөл нь "Нийтийн сонсголын тухай хууль" байв. Тэрээр,

-"Нийтийн сонсголын хууль" гэдэг бол яг "Шилэн данс"-ны хуультай адил энэ ардчиллыг амьдруулах юм. Ардчилал маань одоо үг, дүр л байна. Одоо энэ дүрээс нь гаргаж амьдруулъя. Нийтийн сонсголын хуулийн баталснаар:

Нэгд, хууль тогтоох, хяналт тавих сонсголтой болно. Нэг албан тушаалтан зөрчил гаргахад шууд дуудаж ирээд, телевизээр харуулж "Би зөвхөн үнэнийг хэлнэ" гэж тангараг өргүүлээд УИХ-ын гишүүд ард түмний төлөөлөгчийн хувьд  асуух зүйлээ асууж, хэлэх зүйлийг нь хэлүүлээд  хариуцлага тооцохоор бол тэгэх дүгнэлт  гаргаад явуулж байх болно. Энэ нь зөвхөн УИХ дээр бус нийслэл, дүүрэг, аймаг, суманд бас байж болно. Ингэж байж ардчилал амьдарна. Одоо үүнийгээ хийх зориг зүрх суух хэрэгтэй. 25 жил дураараа байлаа. Хангалттай шүү дээ,

Хоёрт, төсвийн сонсгол гэж бий. Төсвөө яаж зохиосон юм, яаж баталсан юм, яаж зарцуулсан юм, энэ бүхнийг иргэд цуглаад сонсож байх ёстой. Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал дээр сонсож байх ёстой.

Гуравт, орон нутгийн сонсгол гэж байгаа. Орон нутагт хордоод байна гээд ярьдаг. УИХ-ын байнгын хорооны гишүүд тэнд очоод сонсож болно. Яг хордсон юм уу,  ер нь юу болчхоод байна гэдгийг сонсох юм. Аймгийн Иргэдийн Хурлын гишүүд суманд очоод сонсгол хийж болно. Ийм боломж, арга хэрэгслийг таны гарт өгч байгаа юм.

Дөрөвт, захиргааны сонсгол гэж байна. Гаргасан бүх шийдвэр дугаартай, ил тод байх ёстой. Тэр нь тодорхой стандарттай, бас хадгалагддаг байх учиртай. Нэг шийдвэр алга болсон эсвэл хэрэгжээгүй бол түүнтэй холбоотой сонсгол хийж болно.

Тавд, томилгооны сонсгол байж болно. Хүнийг буруу зөрүү томилсон байж магадгүй" гэсэн юм.


Ийнхүү таван сонсголыг тоочсон бөгөөд мөн  төсөлд ерөнхий хяналтын сонсгол, мөрдөн шалгах сонгол гээд нийтдээ үндсэн долоон төрлийн сонсгол явуулахаар тусгаж төрийг удирдах хэрэгт иргэдийн оролцоог хангахыг зорьжээ.

Тайлбарлаагүй үлдсэнийх нь агуулга нь, УИХ нь хууль болон бусад шийдвэрийг хэрэгжүүлэх чиг үүрэг бүхий байгууллага, түүний удирдах албан тушаалтны үйл ажиллагаа, нутгийн өөрөө удирдах байгууллага нь тухайн нутаг дэвсгэр дэх захиргааны хэм хэмжээний актыг хэрэгжүүлэх чиг үүрэг бүхий байгууллага, түүний удирдах албан тушаалтны үйл ажиллагаанд хяналт тавих, үнэлэх зорилготой ерөнхий хяналтын сонсгол.  Харин Мөрдөн шалгах сонсголын тухайд, олон нийтийн санаа бодлыг түгшээсэн хууль зүй, улс төр, эдийн засаг, нийгмийн тодорхой асуудлаар гишүүн болон УИХ-аас томилогдсон албан тушаалтан хууль зөрчсөн эсэхийг тогтоох зорилгоор УИХ-аас явуулна.  УИХ тухайн сонсголыг явуулахдаа хэлэлцэх баримт сэлтийг цуглуулах, дүгнэлт гаргах үүрэг бүхий Түр хороог байгуулан ажиллуулахаар төсөлд заажээ.

Ийнхүү сонголыг тусгайлан хуульчилснаар төрийн гаргаж буй шийдвэр, мөн гаргах гэж буй шийдэлд иргэд жинхэнэ утгаар, яг яаж оролцож болох нь тодорхой болох юм.

Түүнчлэн хууль санаачлагчдын зүгээс иргэд өөрсдөө хууль тогтоох, шийдвэр гаргах ажиллагаанд оролцоод эхлэхээр шийдвэрт итгэх итгэл, хэрэгжилтэнд эерэг нөлөөлөх, олон нийтийн оролцоотойгоор төрийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагаа, албан тушаалтныг хянах механизмыг ажиллуулах, хамгийн товчдоо "ухаалаг шийд" гаргах нөхцөл бүрдэх юм.

Хууль батлагдсанаар ямарваа нэг зардал, орон тоо гардаг нийтлэг жишиг тогтоод буй бол энэ хуулийн хувьд одоогийн байгаа тогтолцоо, бүтцэд тулгуурлан нийтийн сонголыг зохион байгуулах журмыг тодорхойлох тул бүтэц, орон тооны хувьд нэмэлт зардал шаардагдахгүй аж.

Б.МАНДАХ

 

Шилэн дансны хуулийг өглөө бүр унш

Шинэ оноос эхлэн тэмдэглэлийн дэвтэртээ Шилэн дансны хуулийг бичиж байх нь. Ийм хууль байгааг өглөө бүр санахын тулд өдөр бүр хийх ажлынхаа жагсаалтад оруулан дэвтэртээ тэмдэглэж, эсвэл нарийн бичиг, туслах нь дарга нартаа энэ хуулийг сануулж байхыг Төрийн тэргүүн захив.

Бусдад 10 мянган төгрөг зээлчихээд, түүнийхээ араас нэхдэг монголчууд бид дарга, даамлыг 10 тэрбумыг шамшигдуулсан гэхэд дуулаагүй, мэдээгүй юм шиг өнгөрдөг болжээ. Төрийн мөнгийг хайр гамгүй үрэн таран хийдэг үзэгдэл өнөөгийн нийгэмд байх л ёстой юм шиг хэвшсэн нь энэ биз ээ.

Тэгвэл монголчууд хөрөнгө мөнгөндөө хянамгай ханддаг болоход 10 хоног үлдэв. Байгууллага, аж ахуйн нэгжүүд сар бүр тайлан гаргадаг байсан бол долоо хоног бүр мөнгө санхүүгээ цэгцэлдэг болох юм.  Төрийн мөнгийг сайн манадаг байх, хяналттай зөв зарцуулдаг болох, хэрэв алдаа гаргавал хатуу шийтгэдэг байхаар Шилэн дансны хуулийг баталж, шинэ оноос хэрэгжүүлж эхлэх гэж байна. Ерөнхийлөгчөөс эхлээд аж ахуйн нэгжийн нягтлан бодогч бүр энэ хуульд анхаарлаа хандуулж  хэрэгжүүлэх бэлтгэл ажлыг базааж буй. Гэвч нэг их айж ичих зүйл биш гэдгийг Төрийн тэргүүн өнгөрсөн пүрэв гаригт болсон Шилэн дансны хуулийн хэрэгжилтийн зөвлөгөөнд үг хэлэхдээ онцолж байв. Тэрээр "Хариуцлага гэдэг юмыг чинь биежүүлээд ирэхээр ингэж харагддаг юм байна. Биеэр нь хараад ирэхээр, яг өөр дээр нь тулаад ирэхээр энэ албан тушаалтнууд айж эхэлдэг, мэгдэж эхэлдэг. Энэ хуулиас айгаад мэгдээд байх ямар ч шаардлага байхгүй. Шийдвэрээ хуулийнхаа дагуу, мэдээллээ хугацаанд нь гаргаад явахад болно. Албан тушаалтнууд ажил үүргийнхээ дэвтрээс "Шилэн данс"-ны хуулийг хэрэгжүүлэх ёстой гэдгээ заавал харж бай. Эсвэл өглөө бүхэн "Шилэн данс"-ны хууль байгааг надад сануулж бай гээд өөрийнхөө туслахад хэлэх хэрэгтэй. Тэр хуульд надаас хамаарах ямар заалт байна, "Шилэн данс"-ны хуулиас болж би муу газрын хаалга татаж болохгүй гэдгээ сана" гэв.

Манай улсад төсвийн мөнгөөр амьдардаг, ажилладаг байгууллагын тоо 5000-д хүрчээ. Бүх сургууль, эмнэлэг, цэцэрлэг, Тамгын газар, төрийн захиргааны байгууллага, агентлаг, хэлтэс гээд оруулахад ийм тоо гарсан байна. Тэгэхээр Шилэн дансны хуулийн тухай мэдээлэл тавих эрх үүрэгтэй 5000 албан тушаалтан байх аж.Одоо энэ тоог аймаг, суманд, нийслэлд хэд нь байгааг нарийвчлан гаргах ажлыг Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар хүлээжээ. Дээр нь 51хувиас дээш төрийн өмчтэй аж ахуйн нэгжүүд нэмэгдэнэ.

Үүнд арван сая төгрөгөөс дээш үнийн дүнгээр улс, орон нутгийн төсөв, Засгийн газрын болон орон нутгийн тусгай зориулалтын сан, орон нутгийн хөгжлийн сангийн хөрөнгө оруулалт, санхүүжилт хамаарна. Мөн Засгийн газар, түүний харьяа байгууллагаас гаргасан бонд, үнэт цаас, өрийн бичиг, баталгаа, төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн гэрээний дагуу хэрэгжүүлж байгаа төсөл, хөтөлбөр, арга хэмжээний дагуу санхүүжиж байгаа этгээд нь нийт төсөвт өртөг, хэрэгжилтийн явц, үе шат, зарлага, санхүүжилтийн мэдээллийг Засгийн газраас тогтоосон журмын дагуу улирал бүр мэдээлэхээр хуульчилсан.

Ингэхдээ тухайн байгууллага нь шилэн дансны мэдээллийг өөрийн цахим хуудсаар хүргэнэ. Цахим хуудас нь шилэн дансны бие даасан цэстэй байх, мэдээлэл татаж авах, хэв­лэх боломжтой байх юм. Мэдээлэлтэй холбоотой тодруулга өгөх албан тушаалтны нэр, утас, цахим хаягийг байршуулсан байх ёстой. Хэдийгээр юм бүхэн шилэн боллоо гээд цахи­маар мэдээлээд зогсох­гүй заавал цаасан дээр тэмдэглэж үлдээх нь оновч­той гэсэн санаа сүү­лийн үед нэлээд явж буй.

Ганцхан төрийн нууцад хамаарах төсөв, үндэсний аюулгүй байдлыг хангахтай холбогдсон гүйцэтгэх ажил эрхлэх эрхтэй байгууллагын гүйцэтгэх ажилтай холбоотой төсөв, гүйцэтгэл, хэрэгжилт, тайлагнал энэ хуульд хамаарахгүй юм байна.

Энэ хуулийн дагуу байгууллагууд тайлангаа гаргахдаа хагас жилийн төсвийн гүйцэтгэлийг жил бүрийн наймдугаар сарын 15-ны өдрийн дотор, өмнөх оны төсвийн гүйцэтгэлийг жил бүрийн дөрөв дүгээр сарын 25-ны өдрийн дотор, сар, улирлын гүйцэтгэлийг дараа сарын 8-ны өдрийн дотор гаргана. Дараа жилийн төсвийн төслийг жил бүрийн есдүгээр сарын 15-ны өдрийн дотор, жилийн эцсийн санхүүгийн тайланг дараа жилийн дөрөвдүгээр сарын 25-ны өдрийн дотор, хагас жилийн тайланг наймдугаар сарын 15-ны өдрийн дотор мэдүүлэх аж.

М.ГАН

Эх сурвалж: "Зууны мэдээ" сонин

 

"Би өрийн таазыг нэмэгдүүлнэ гэж хэлээгүй"

Сангийн сайд Ж.Эрдэнэбаттай ярилцлаа.

-МАН засагт хамтрахдаа өрийн таазыг нэмэгдүүлэхгүй байхаар тохиролцсон. Гэвч өрийн таазыг нэмэх нь гэх мэдээлэл гадуур гараад эхэллээ. Үүнд та албан ёсны мэдээлэл өгнө үү?

-Миний хувьд "Өрийн таазыг нэмнэ" гэдэг мэдээллийг огт өгөөгүй. Харин өрийн тааз хуулиа зөрччихсөн байна гэдгийг л хэлсэн. Тэртэй тэргүй өрийн тааз хуулиасаа даваад урьдчилсан байдлаар 49.9 хувьтай болсон байна. Харин цаашдаа ханшийн өөрчлөлт, хүүгийн зээлийн үйлчилгээний зардлуудаас шалтгаалаад энэ оны эцэс гэхэд 53 хувьд хүрэх магадлал өндөр болчихоод байна. Энэ байдал нь өрийн тааз хуулиа зөрчсөн байна гэсэн үг. Өрийн таазыг нэмэгдүүлэхгүй байхыг МАН хатуу барьж байгаа. Гэхдээ бид цаашдаа өрийн менежментээ яаж хийх, ямар бодлого боловсруулж байж энэ өрөө эргэж ДНБ-ий 40 хувь дээр аваачих вэ гэдэг бололцоог л хайх ёстой. Гэхдээ үүнд өрийн тааз 50 гаруй хувьтай болсон байгаа үед тодорхой хэмжээнд хугацаа шаардах байх. Магадгүй 4-5 жил шаардахыг үгүйсгэхгүй. Харин энэ хугацааны дараа өрийг ДНБ-ий 40 хувьд хүргэх зайлшгүй шаардлагатай. Түүнээс өнөөдөр хуульдаа шууд нийцүүлнэ гэдэг байдлаар өрийн таазыг ДНБ-ий 40 хувь болгоно гэдэг бол боломжгүй зүйл.

-Энэ онд худлаа юм бол ирэх онд ийм боломж гарах уу?

-2015 онд энэ хэмжээнд аваачна гэвэл одоо баталж байгаа төсөв маань долоон их наяд орчим байгаа шүү дээ. 2015 оны хувьд үүнийг бодит байдалд нийцүүлэхийн тулд нэг орчим их наядаар бууруулъя гэж бодож байгаа. Хэрвээ бид өрийн таазыг ДНБ-ий 40 хувьд буюу хуульд нийцүүлэх ёстой гэж үзвэл дахиад хоёр их наядын зардал хасч байж энэ хэмжээнд хүргэнэ гэсэн үг Үүний тулд арилжааны бонд болон арилжааны зээлүүдээ төлж байж энэ хэмжээнд хүргэх шаардлага тулгарна.

-Өрийн хэмжээг ирэх онд хуульд нийцүүлэх боломжгүй гэж ойлгож болох уу?

-Ийм боломж байна уу гэвэл хүнд. Бид өнөөдөр бараг амьдралыг зогсоох хэмжээнд аваачиж байж энэ боломжийг бий болгоно. Тэгэхээр ингэхгүйн тулд яах вэ гэхээр тодорхой хөтөлбөр боловсруулах хэрэгтэй. Өрийн менежментийг боловсронгуй болгохоос гадна бүтцээ өөрчлөх шаардлага гарна. Өнөөдрийн байдлаар өрийн бүтцийн хувьд ихэвчлэн маш өндөр өртөгтэй арилжааны зээлүүдээр төсвийн алдагдлаа санхүүжүүлээд явсан байх жишээтэй. Дээр нь маш өндөр өртөгтэй арилжааны бондуудыг гадаадаас авчихсан байгаа шүү дээ. Ийм нөхцөлд өрийн хувьд үйлчилгээний зардал нь өсдөг Тэгвэл үүнийгээ урт хугацааны хөнгөлөлттэй нөхцөл бүхий зээлээр солих ямар боломж байна вэ гэдэг менежмент хийх зүйлийг ярьж байгаа юм.

-Эдийн засаг хүндэрсэн байхад мөнгө татаж царцаана гэдэг бүр л амиа хорлож байгаагийн шинж гэдгийг Засгийн газрын гишүүд хэлээд байна л даа. Тэгэхээр МАН, АН- тай хамтарч байгаа учраас нэг тийш харах нь чухал байх. Гэтэл зарим хэсэг нь гаднаас мөнгө оруулж ирэхгүй бол байдал бүр хүндэрнэ гэх юм. Харин нөгөө хэсэг нь өрийн таазыг нэмж болохгүй гээд байдаг. Ер нь энэ асуудлыг Засгийн газрын танхим дотор ямар байдлаар ярьж байгаа юм бэ?

-Хүмүүс янз бүрийн л байр суурь илэрхийлж байгаа. Гэхдээ бид бүх боломжийг хайх ёстой. Жишээ нь зээлийн батлан даалтын сангаа тодорхой хэмжээнд эх үүсвэрийг нь нэмэгдүүлээд үүнээсээ нөхцөлийг нь өөрчлөөд зөвхөн дотоодын үйлдвэрлэгчдэд олгодог байсан бол гадаадын хөрөнгө оруулагчдад олгох бололцоог бүр дүүлэх шаардлагатай. Цаашлаад хөрөнгө оруулалтын сан байгуулах. Ингэхдээ мэдээж өр төлбөр үүсгэхгүйгээр тодорхой хэмжээнд эх үүсвэрээ бүрдүүлээд явдаг гадны жижиг улсууд зөн дөө байдаг л даа. Тэгэхээр гаднаас хөрөнгө оруулалтаа та таж, хө- рөнгө оруулалтын сан бай гуулах, харин менежментийг нь ихээхэн хэмжээний хөрөнгө босгож чадвал энэ менежментийг хийсэн хүмүүс нь өөрсдөө хариуцаад явдаг байж болно. Үүнийг мэдээж ху вийн хэвшил бизнесийн бай- гуу л лага дээр тулгуурласан байд лаар шийдэх нэг бололцоо байна. Мөн өрийн үйлчилгээний зардлыг бууруулахын тулд төсөл хөтөлбөрийг одоогийн нөхцөл байдалд голдуу арилжааны зээлээр санхүүжүүлчихээд байгааг өөрчлөх бололцоо бас бий шүү дээ. Урт хугацааны, бага хүүтэй зээлээр санхүүжүүлэх боломж ч бий. Үүний тулд санхүүжүүлэгч байгууллагуудыг оролцуулж болох юм. Жишээ нь, Хятадын нэг тэрбум ам.долларын зээл гэж бий. Үүнийг хэрэгжүүлэх гэж байгаа болон хэрэгжүүлэхээр зэхэж байгаа төслүүд дээрээ нөхцөлийг нь өөрчлөөд өгч болох юм. Ийм байдлаар шийдэхэд болохгүй зүйлгүй гэж бодож байгаа

-Бондоор авсан, хүүгээр нь хэрэгжүүлсэн төслүүдээ хувийн хэвшилд өгч, бондынхоо санхүүжилтийг суллаж авч болох юм гэдэг гарцыг зарим хүн ярьж байна. Та Сангийн сайдын хувьд ийм боломж бололцоог олж харж байна уу?

-Хувийн хэвшилд шилжүүлнэ гэж байх шиг байна. Гэтэл бид нэгэнт авчихсан зээлээ шилжүүлэх бололцоогүй шүү дээ. Харин хувийн хэвшилд шилжүүлэх эсэх асуудал эргээд заавал найдвартай байх уу, үгүй юү гэдгийг шаарддаг Энэ маань Засгийн газрын баталгаа шүү дээ. Тэгэхээр энд Засгийн газрын баталгаа гаргахгүйгээр шийдэж болох юмнууд байна. Монголдоо хөрөнгө оруулъя, үүний тулд санхүүгийн байгууллагууд мөнгө оруулж ирээд тэнд хөрөнгө оруулалтын үйл ажиллагааг дэмжих гэж байгаа бол менежментээ өөрсдөө хийгээд яваг. Харин тэр эрх зүйн орчныг бид бүрдүүлээд өгье гэх мэт янз бүрийн гарц байна. Ямартай ч бид энэ болгоныг л судалж үзэж байна. Үүний дүнд эцсийн шийдлийг гаргана. Ямар ч байсан Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуульд өрийн босго болон төсвийн алдагдалтай холбоотойгоор хуулийн өөрчлөлтийг оруулахгүй гэдэгт МАН хатуу байр суурь барьж байгаа. Гэхдээ нэгэнтээ хууль зөрччихсөн байгаа энэ үйлдлийг хэдий хугацаанд засч залруулах вэ гэдэг дээр төлөвлөгөө боловсруулах шаардлагатай.

-Та хугацаа хэлэх боломжтой юу. Бид барагцаагаар хэдий хугацаанд эдийн засгийн энэ хүндрэлтэй байдлаас гарч, ойлголцолд хүрч чадах боломжтой вэ?

-Өрийн хувьд бид менежмент боловсруулж байна. Ямар ч байсан Монгол Улсын эдийн засаг тодорхой хэмжээнд сэргээд бид төсвийнхөө төлөвлөлтийг бодит нөхцөл байдалд нь аваачсан тохиолдолд арилжааны зээлүүдээ хугацаанд нь төлөөд явчих бололцоо бий. Энэ боломж болол цоогоо ашиглабал арилжааны зээлүүдийн хувь хэмжээ буурна Нөгөө талдаа 3-4 жил орчмын дараа магадгүй ДНБ-ийхээ 40 хувьтай тэнцэх хэмжээнд очих бололцоо байгаа гэж харагдаж байгаа. Нэг ёсондоо хуулийн хүрээнд сая нэг асуудлыг аваачна гэсэн үг шүү дээ. Гэхдээ эдийн засгийн нөхцөл байдлын хувьд өнөөдрийн байдлаар долоо орчим хувийн өсөлттэй явж байна гэж ярьж байгаа. Гэхдээ энэ өсөлт маань бодит байдал дээр төсөвт нөлөөлж байгаа нөлөөлөл нь хэр байна вэ. Төсвийн орлого гэдэг бол аж ахуйн нэгж байгууллагуудын бизнесийн үйл ажиллагаатай шууд холбоотой шүү дээ. Тэгэхээр эдийн засгийн өсөлт гэдэг маань мөн л үйл ажиллагаатай шууд холбоотой зүйл. Эдийн засгийн өсөлт өөрөө ДНБ-ээ нэмэгдүүлэх, дээр нь төсөвт үзүүлж байгаа нөлөөллөө нэмэгдүүлчихнэ. Тийм учраас бид хамгийн эхний ээлжинд эдийн засгийн өсөлтөө нэмэгдүүлэх ёстой. Үүний тулд тэр өсөлт нь өөрөө бодит байдлаар үр дүнгээ үзүүлж байх ёстой гэдэг зарчмыг барьж байгаа юм. Ингэснээр ДНБ-ий хэмжээг өсгөх бололцоо байна. Дээр нь төсөвт нөлөөлсөн нөлөөллөөр нь бид арилжааныхаа зээлүүдийг төлбөл үр дүн гарна гэсэн тооцоотой байгаа. Гэхдээ болж л өгвөл ойрын хугацаанд буюу 1-2 жилдээ багтаагаад хуульд нийцүүлэх ажил арга хэмжээг зохион байгуулна гэж бодож байна.

М.ӨНӨРЖАРГАЛ

Эх сурвалж: "МОНГОЛЫН ҮНЭН" сонин

"Ойрын хугацаанд өрийн таазыг хуульд нийцүүлэх боломжгүй"

Сангийн сайд Ж.Эрдэнэбаттай ярилцлаа.

-МАН засагт хамтрахдаа өрийн таазыг нэмэгдүүлэхгүй байхаар тохиролцсон. Гэвч өрийн таазыг нэмэх нь гэх мэдээлэл гадуур гараад эхэллээ. Үүнд та албан ёсны мэдээлэл өгнө үү?

-Миний хувьд "Өрийн таазыг нэмнэ" гэдэг мэдээллийг огт өгөөгүй. Харин өрийн тааз хуулиа зөрччихсөн байна гэдгийг л хэлсэн. Тэртэй тэргүй өрийн тааз хуулиасаа даваад урьдчилсан байдлаар 49.9 хувьтай болсон байна. Харин цаашдаа ханшийн өөрчлөлт, хүүгийн зээлийн үйлчилгээний зардлуудаас шалтгаалаад энэ оны эцэс гэхэд 53 хувьд хүрэх магадлал өндөр болчихоод байна. Энэ байдал нь өрийн тааз хуулиа зөрчсөн байна гэсэн үг. Өрийн таазыг нэмэгдүүлэхгүй байхыг МАН хатуу барьж байгаа. Гэхдээ бид цаашдаа өрийн менежментээ яаж хийх, ямар бодлого боловсруулж байж энэ өрөө эргэж ДНБ-ий 40 хувь дээр аваачих вэ гэдэг бололцоог л хайх ёстой. Гэхдээ үүнд өрийн тааз 50 гаруй хувьтай болсон байгаа үед тодорхой хэмжээнд хугацаа шаардах байх. Магадгүй 4-5 жил шаардахыг үгүйсгэхгүй. Харин энэ хугацааны дараа өрийг ДНБ-ий 40 хувьд хүргэх зайлшгүй шаардлагатай. Түүнээс өнөөдөр хуульдаа шууд нийцүүлнэ гэдэг байдлаар өрийн таазыг ДНБ-ий 40 хувь болгоно гэдэг бол боломжгүй зүйл.

-Энэ онд худлаа юм бол ирэх онд ийм боломж гарах уу?

-2015 онд энэ хэмжээнд аваачна гэвэл одоо баталж байгаа төсөв маань долоон их наяд орчим байгаа шүү дээ. 2015 оны хувьд үүнийг бодит байдалд нийцүүлэхийн тулд нэг орчим их наядаар бууруулъя гэж бодож байгаа. Хэрвээ бид өрийн таазыг ДНБ-ий 40 хувьд буюу хуульд нийцүүлэх ёстой гэж үзвэл дахиад хоёр их наядын зардал хасч байж энэ хэмжээнд хүргэнэ гэсэн үг Үүний тулд арилжааны бонд болон арилжааны зээлүүдээ төлж байж энэ хэмжээнд хүргэх шаардлага тулгарна.

-Өрийн хэмжээг ирэх онд хуульд нийцүүлэх боломжгүй гэж ойлгож болох уу?

-Ийм боломж байна уу гэвэл хүнд. Бид өнөөдөр бараг амьдралыг зогсоох хэмжээнд аваачиж байж энэ боломжийг бий болгоно. Тэгэхээр ингэхгүйн тулд яах вэ гэхээр тодорхой хөтөлбөр боловсруулах хэрэгтэй. Өрийн менежментийг боловсронгуй болгохоос гадна бүтцээ өөрчлөх шаардлага гарна. Өнөөдрийн байдлаар өрийн бүтцийн хувьд ихэвчлэн маш өндөр өртөгтэй арилжааны зээлүүдээр төсвийн алдагдлаа санхүүжүүлээд явсан байх жишээтэй. Дээр нь маш өндөр өртөгтэй арилжааны бондуудыг гадаадаас авчихсан байгаа шүү дээ. Ийм нөхцөлд өрийн хувьд үйлчилгээний зардал нь өсдөг Тэгвэл үүнийгээ урт хугацааны хөнгөлөлттэй нөхцөл бүхий зээлээр солих ямар боломж байна вэ гэдэг менежмент хийх зүйлийг ярьж байгаа юм.

-Эдийн засаг хүндэрсэн байхад мөнгө татаж царцаана гэдэг бүр л амиа хорлож байгаагийн шинж гэдгийг Засгийн газрын гишүүд хэлээд байна л даа. Тэгэхээр МАН, АН- тай хамтарч байгаа учраас нэг тийш харах нь чухал байх. Гэтэл зарим хэсэг нь гаднаас мөнгө оруулж ирэхгүй бол байдал бүр хүндэрнэ гэх юм. Харин нөгөө хэсэг нь өрийн таазыг нэмж болохгүй гээд байдаг. Ер нь энэ асуудлыг Засгийн газрын танхим дотор ямар байдлаар ярьж байгаа юм бэ?

-Хүмүүс янз бүрийн л байр суурь илэрхийлж байгаа. Гэхдээ бид бүх боломжийг хайх ёстой. Жишээ нь зээлийн батлан даалтын сангаа тодорхой хэмжээнд эх үүсвэрийг нь нэмэгдүүлээд үүнээсээ нөхцөлийг нь өөрчлөөд зөвхөн дотоодын үйлдвэрлэгчдэд олгодог байсан бол гадаадын хөрөнгө оруулагчдад олгох бололцоог бүр дүүлэх шаардлагатай. Цаашлаад хөрөнгө оруулалтын сан байгуулах. Ингэхдээ мэдээж өр төлбөр үүсгэхгүйгээр тодорхой хэмжээнд эх үүсвэрээ бүрдүүлээд явдаг гадны жижиг улсууд зөн дөө байдаг л даа. Тэгэхээр гаднаас хөрөнгө оруулалтаа та таж, хө- рөнгө оруулалтын сан бай гуулах, харин менежментийг нь ихээхэн хэмжээний хөрөнгө босгож чадвал энэ менежментийг хийсэн хүмүүс нь өөрсдөө хариуцаад явдаг байж болно. Үүнийг мэдээж ху вийн хэвшил бизнесийн бай- гуу л лага дээр тулгуурласан байд лаар шийдэх нэг бололцоо байна. Мөн өрийн үйлчилгээний зардлыг бууруулахын тулд төсөл хөтөлбөрийг одоогийн нөхцөл байдалд голдуу арилжааны зээлээр санхүүжүүлчихээд байгааг өөрчлөх бололцоо бас бий шүү дээ. Урт хугацааны, бага хүүтэй зээлээр санхүүжүүлэх боломж ч бий. Үүний тулд санхүүжүүлэгч байгууллагуудыг оролцуулж болох юм. Жишээ нь, Хятадын нэг тэрбум ам.долларын зээл гэж бий. Үүнийг хэрэгжүүлэх гэж байгаа болон хэрэгжүүлэхээр зэхэж байгаа төслүүд дээрээ нөхцөлийг нь өөрчлөөд өгч болох юм. Ийм байдлаар шийдэхэд болохгүй зүйлгүй гэж бодож байгаа

-Бондоор авсан, хүүгээр нь хэрэгжүүлсэн төслүүдээ хувийн хэвшилд өгч, бондынхоо санхүүжилтийг суллаж авч болох юм гэдэг гарцыг зарим хүн ярьж байна. Та Сангийн сайдын хувьд ийм боломж бололцоог олж харж байна уу?

-Хувийн хэвшилд шилжүүлнэ гэж байх шиг байна. Гэтэл бид нэгэнт авчихсан зээлээ шилжүүлэх бололцоогүй шүү дээ. Харин хувийн хэвшилд шилжүүлэх эсэх асуудал эргээд заавал найдвартай байх уу, үгүй юү гэдгийг шаарддаг Энэ маань Засгийн газрын баталгаа шүү дээ. Тэгэхээр энд Засгийн газрын баталгаа гаргахгүйгээр шийдэж болох юмнууд байна. Монголдоо хөрөнгө оруулъя, үүний тулд санхүүгийн байгууллагууд мөнгө оруулж ирээд тэнд хөрөнгө оруулалтын үйл ажиллагааг дэмжих гэж байгаа бол менежментээ өөрсдөө хийгээд яваг. Харин тэр эрх зүйн орчныг бид бүрдүүлээд өгье гэх мэт янз бүрийн гарц байна. Ямартай ч бид энэ болгоныг л судалж үзэж байна. Үүний дүнд эцсийн шийдлийг гаргана. Ямар ч байсан Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуульд өрийн босго болон төсвийн алдагдалтай холбоотойгоор хуулийн өөрчлөлтийг оруулахгүй гэдэгт МАН хатуу байр суурь барьж байгаа. Гэхдээ нэгэнтээ хууль зөрччихсөн байгаа энэ үйлдлийг хэдий хугацаанд засч залруулах вэ гэдэг дээр төлөвлөгөө боловсруулах шаардлагатай.

-Та хугацаа хэлэх боломжтой юу. Бид барагцаагаар хэдий хугацаанд эдийн засгийн энэ хүндрэлтэй байдлаас гарч, ойлголцолд хүрч чадах боломжтой вэ?

-Өрийн хувьд бид менежмент боловсруулж байна. Ямар ч байсан Монгол Улсын эдийн засаг тодорхой хэмжээнд сэргээд бид төсвийнхөө төлөвлөлтийг бодит нөхцөл байдалд нь аваачсан тохиолдолд арилжааны зээлүүдээ хугацаанд нь төлөөд явчих бололцоо бий. Энэ боломж болол цоогоо ашиглабал арилжааны зээлүүдийн хувь хэмжээ буурна Нөгөө талдаа 3-4 жил орчмын дараа магадгүй ДНБ-ийхээ 40 хувьтай тэнцэх хэмжээнд очих бололцоо байгаа гэж харагдаж байгаа. Нэг ёсондоо хуулийн хүрээнд сая нэг асуудлыг аваачна гэсэн үг шүү дээ. Гэхдээ эдийн засгийн нөхцөл байдлын хувьд өнөөдрийн байдлаар долоо орчим хувийн өсөлттэй явж байна гэж ярьж байгаа. Гэхдээ энэ өсөлт маань бодит байдал дээр төсөвт нөлөөлж байгаа нөлөөлөл нь хэр байна вэ. Төсвийн орлого гэдэг бол аж ахуйн нэгж байгууллагуудын бизнесийн үйл ажиллагаатай шууд холбоотой шүү дээ. Тэгэхээр эдийн засгийн өсөлт гэдэг маань мөн л үйл ажиллагаатай шууд холбоотой зүйл. Эдийн засгийн өсөлт өөрөө ДНБ-ээ нэмэгдүүлэх, дээр нь төсөвт үзүүлж байгаа нөлөөллөө нэмэгдүүлчихнэ. Тийм учраас бид хамгийн эхний ээлжинд эдийн засгийн өсөлтөө нэмэгдүүлэх ёстой. Үүний тулд тэр өсөлт нь өөрөө бодит байдлаар үр дүнгээ үзүүлж байх ёстой гэдэг зарчмыг барьж байгаа юм. Ингэснээр ДНБ-ий хэмжээг өсгөх бололцоо байна. Дээр нь төсөвт нөлөөлсөн нөлөөллөөр нь бид арилжааныхаа зээлүүдийг төлбөл үр дүн гарна гэсэн тооцоотой байгаа. Гэхдээ болж л өгвөл ойрын хугацаанд буюу 1-2 жилдээ багтаагаад хуульд нийцүүлэх ажил арга хэмжээг зохион байгуулна гэж бодож байна.

М.ӨНӨРЖАРГАЛ

Эх сурвалж: "МОНГОЛЫН ҮНЭН" сонин

Ардчилалд дургүй хүний үг

Хувьсгал гарав: Үр дүн нь

1990 он. Хувьсгал гарлаа. Эрх баригчид улс төр болон ёс суртахууны хувьд ялзарч, ард түмнээс хураасан хөрөнгө мөнгөн дээр тарвалзан,"тусгай дэлгүүр", "тусгай эмнэлэг", "тусгай үйлчилгээ", "тусгай төрөлт", "тусгай оршуулга" гээд бүх л юм нь "тусгай амьдралаар" амьдарч байсан тул олон түмэн дургүйцдэг байж. Тиймээс ч ард түмний дэмжлэгээр хувьсгал ялав. Гэтэл нөгөө хувьсгалчид маань өөрсдөө төдийгүй, гэр бүл, ах дүү, хамаатан садан, танил тал, найз нөхөд, найзын найз гээд бүр ч олон хүнийг дагуулан саарал ордонд орж ирлээ. Тэд ордны тавлаг суудалд тухалж байгаад өмнөх эрх баригчдаасаа илүүгээр завхарч, улсын хөрөнгийг улайн цайм идэж ууж, наргин цэнгэж, хээл хахуульд баригдаж, албан тушаалын төлөө "алалдаж" эхлэв!

1990-ээд оноос өмнө идэж ууж байсан дарга нарыг эд нартай харьцуулах юм бол "тавгийн чихэр хумсалж буй хүүхдүүдтэй" адил аж. Тэгээд ч тэр үед цөөхүүл идэж уудаг байв. Тэгвэл ардчилагчид маань ардчилсан маягаар маш олуул, бас тэгээднэг нэгэнтэйгээ барьцаж, уралдан цөлмөж эхэллээ. Гадаад төрх нь өөр ч албан тушаалын донтой, идэж уух хүсэл нь барагддаггүйнөгөө дарга нар бүр олуул болоод гараад ирж. Ард түмний хувьд юу ч өөрчлөгдсөнгүй. Хэдэн хүнд ашиглагдаад өнгөрчээ. Ард түмэн "нуухаа авахуулах гэсэн биш нүдээ сохлуулав". Харин нөгөө хувьсгал хийсэн ардчилагчид маань одоо болохоор эрх мэдлийн төлөөх тэмцлээ ардчиллын төлөөх тэмцэл гэж тайлбарлаж эхэллээ.

Ардчилсан хувьсгалчид өнгө зүс орж, янцаглаж, ярвалзсан бүдүүн бүдүүн дарга нар болов. Тэд бүтээлч ажил хөдөлмөр эрхлэхгүй, харин эрх мэдэлтэй болж, хөнгөн хялбараар амьдрах гэсэн залуусыг эгнээндээ олноор шургалуулж, хойч үеэ бэлдэж эхлэв. Ардчилалд учиргүй хайртай, түүнийг амь насаараа хамгаална гэж хийрхэгчид бүх шатны албан тушаалд очив. (Болдогсон бол ийм "улаан хамгаалагчдыг" 1960-70-80-аад оны Монголд аваачаад тавьчих юмсан гэж бодмоор. Хэрэв тэгж болдог бол эд юу ч дуугарч чадахгүй гөлөлзсөн, өндөг шиг мөлийсөн, эсвэл "энхрий хайрт намдаа амь насаа өргөнө" хэмээн хашгичиж, цээжээ балбасан хэнхэг юмнууд болох байсан буй за). Телевиз харж байхад "Улс төрд шинэ манлайлагчид" ч гэх шиг сүржигнэсэн залуус харагдах ихсэв. Сэтгэл нь хөөрсөн энэ залуусыг харахад яг социализмын үеийн Монголын хийрхүү комсомолчид санаанд ордог. Одоо ингээд харахад ардчиллын "өвгөн партизанууд"нь тийм, шинээр элсэж буй залуус нь ийм, "нохой шиншлэх" юм тун бага үлджээ.

Ардчилагчдын хэлж ярьж буй үгийн утга, логик жирийн хүмүүсийнхээс тэс өөр болчихов. Тэд үгийн утгыг тонгоруулж ярьж эхлэв. Жишээ нь, "давхар дээлд дургүй" хэмээвэл тэр нь дуртай,"ард түмний амьдрал дээшилж байна" гэвэл ард түмний амьдрал доройтож, өөрсдийнх нь амьдрал дээшилсэн,"авилгатай тэмцье" гэвэл авилга улам ихийг авна, "төсөв хэмнэж, төрийн аппаратыг цомхотгоё" гэвээс төрийг улам данхайлган, орон тоогоо нэмж, төсвийн мөнгөнөөс өөрсдөдөө улам ихийг зориулах гэж байгаа юм байна гэх мэтээр ойлгоход болно.

Ардчилсан хувьсгалаар олон зүйл өөрчлөгдлөө. Танил тал, арын хаалга, хээл хахуулийн замаар адгийн амьтад өндөр тушаалын дарга, ихээхэн хөрөнгийн эзэн болж хувирсан бол амьдралын хэв маяг нь тэс өөр хүмүүс болох эрдэмтэн, уран бүтээлчид, жирийн хөдөлмөрчдийн аж амьдрал ерөнхийдөө уруудан доройтов. Увайгүй, жудаггүй, нэр төр гэсэн ойлголтгүй, бүдүүлэг, улайн цайн луйвардан дээрэмдчихдэг ("наглый", "нахальный" гэдэг дээ) хүмүүсийн бизнес өөдөлж, албан тушаал ахиж эхэлсэн. Ер нь нийгмийн томоохон өөрчлөлт шинэчлэлийн үед сайн муу, сайхан муухай, үнэн худал гээд бүх зүйлийн утга, логик алдагддаг бололтой. Завсрын ийм үед Айн Рэндийн хэлснээр саарал хүмүүс хамгаас илүү хождог байна.

Сонгууль гэж нэг зүйл явуулах бөгөөд аль нэг нам нь луйвардаад засгийн эрхэнд гарчихна. Ардчилсан замаар төрөө байгуулж буй нь тэр. Төрд орж авсаныхаа дараа ард түмний өмнө согтуу гарч ирэн хашгичиж гуагчина, ордон дотроо согтуурна, бөөлжинө, "унтана", хоорондоо зодолдоно, хутга шөвөгний хэрэг гаргана, ухамсартай иргэдийн үгсийн санд байдаггүй үгсээр нэгийгээ хараана.Төрийн эрх барьж буй нь тэр. Ардчиллын үед хамгийн сайн нударган зодоонч нь хамгийн нэр хүндтэй, орон зайтай улстөрч болдог. Ардчилагчдын хувьд улс төр гэдэг бол хор сайн найруулж, хуйвалдаж, нэгийгээ ар хударгаар тавих явдал. Тэдний хувьд ичих, улайх, санаа зовох зэрэг нь үеэ өнгөрөөсөн хуучны ойлголтууд. Цагаандаа гарч дуусдаг. Тэд улсын өмчийг (үйлдвэр, аж ахуйн газар, объектуудыг) янз бүрийн арга зам, ихэвчлэн хахуулиар хувьдаа авах, төрд буй танил талаар компаниа тэтгүүлэн протекционизмд орох, арын хаалгаар тендер, захиалга олж авах, ажилчдаа луйвардах, хууран мэхлэх арга замаар л бизнес хийнэ. Капитализмд орж, хувийн өмчийг дээдэлж буй нь тэр.

Хөдөлмөрлөж, хөлсөө дуслуулж байж бус улс төр, хээл хахууль, ов мэх, залилангаар хөрөнгөжсөн болохоор бизнесмэнүүд нь бүгд "шинэ баяны цээж өвчтэй." "Эх нь хээр алаг бол унага нь шийр алаг" гэгчээр тэр баячуудын хүүхдүүдэд хүртэл энэ хууч удамшчихсан. Нэгэн ийм баяны эрх хүү "Литр бензиний үнэ 10,000 төгрөг болчихоосой, тэгвэл хотын гудамжаар ганцаараа давхиж явах юмсан" гэж байхыг сонссон, ресторанд өөр нэг баяны халамцуу хүү 20,000 төгрөгөөр лааз пиво авчихаад "хариулт хэрэггүй" гэж байхыг харсан хүмүүс байдаг юм. Эд баян, өгөөмөр, хэнэггүйдээ ийм араншин гаргадаггүй. Бизнес сэтгэхүй суугаагүй л дээ ингэдэг! Тэд хөрөнгө, мөнгөө заль мэх, луйвар, Мөррэй Ротбардын хэлснээр улс төрийн арга замаар олсон учраас ингэж цамаан загнадаг ажээ.

Ардчиллынхан "ардчилал гэдэг бол олонхийн засаг" гэдгийг маш сайн ойлгоодхож. Хаашаа л бол хаашаа харна, олуулаа байгаадаа хөөрцөглөсөн хүмүүс. Худал гэдгийг нь мэдсээр байж, олонх л аль нэг талд байх юм бол бүгд түүнийг зөв гэцгээнэ. Буруу зөв нь хамаагүй, олуулаа байх ёстой гэнэ. Ийм коллективистуудын хувьд олуулаа байх юм бол буруу ч байсан зөв, ганцаараа байх юм бол зөв ч байсан буруу. Эд олонх эс зөвшөөрөх аваас газрын татах хүчний хуулийг худал гээд Ньютоныг ч нулимахад бэлэн байдаг.

Ардчиллынхан АН-аа хамгийн ардчилалтай байгууллага гэх маягийн юм ярих нь олонтаа. Худал, энэ байгууллага бол маш бюрократ байгууллага. Томас Жэффэрсон улс төрийн намыг "хуйвалдагсдын үүр" гэсэн байдаг. Яг АН-ыг харж байгаад тодорхойлчихсон юм шиг. АН бол ямар ч үзэл баримтлалгүй, зүүний ч биш, барууны ч бус, "зүгээр л зарчимгүй хүмүүсийн цуглуулга", "улс төрийн хор найруулдаг лаборатори", "эрх мэдэлд тэмүүлэгсдийн лобби тасалгаа", "олигархиудын эзэмшил газар", өөр юу ч биш.

Монгол дахь ардчилсан засаглал. Туйлын дур зоргын (волюнтарист) шинжтэй шийдвэр гаргана. Хэн өөрт нь сайхан санагдана, түүний хэн байх хамаагүй хамгийн дээд шагналаар шагнана, хэн муухай санагдана, түүнийгээ үндэслэлтэй үндэслэлгүй шийтгэнэ. Эрх мэдэл надад байгаа юм чинь гэсэн маягтай загнадаг. Жишээ нь, поп рок дуулдаг үй олон залуус байна, нэг нь нөгөөгөөсөө илүү гарах юм уу, дутах юм юу ч үгүй. Энэ урлаг улс-оронд байлаа гээд илүүдэхгүй, байхгүй гээд дутагддаггүй тийм л зүйл. Гэтэл тэдний дундаас нэгийг нь сугалж аваад төрийн соёрхол хүртээчихнэ. Олимпийн медальтнуудад сард хэдэн саяар нь мөнгө олгох шийд гаргана. Үнэндээ, энэ бүхэн улс-үндэстний хөгжил, олон түмний аж амьдралд ямар ч нэмэргүй шийдвэрүүд. Нэмэргүй байтугай хортой. Жүдо, нийтийн дуу, поп рок урлаг хөгжсөнөөр улс үндэстэн өөдлөн, ард түмний амьдрал сайжирчихдаггүй.

Хотын захиргаа хогийн уутанд мөнгө төгрөгийг хэдэн тэрбумаар цацна. Энэ бол хэн ч, хаанаас нь ч харсан протекционизм. Нэг хэсэг нь шударгаар бизнес хийх гэж хөлс хүчээ шавхаж байхад нөгөөдүүл нь хэн нэг төрийн эрх мэдэлтний ивээлд орж баяждаг энэ байдал бол капитализмд үнэхээр харш үзэгдэлюм. Ийм хулхи бизнесмэн, албан тушаалаа ашиглан ивээл үзүүлэгч эрх мэдэлтэн хоёрын хооронд тогтсон протекционист холбооноос хэн хэн нь асар их завшдаг юм гэсэн. Харин тэр хоёрын завшсан хэмжээгээр олон түмэн хохирдог.Ер нь Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, УБ хотын захиргаа гэж төрийн нүүр царайг яруу тод харуулдаг газар шинээр гарч ирэх шинжтэй. Нийслэлийн иргэдийн хурлын төлөөлөгч болгон улиралд хэдэн сая ч гэнэв төгрөг авдаг, хурлын 20-иод төлөөлөгчийг төсвийн мөнгөөр гадаад руу явуулж дэлхийн хөл бөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн үзүүллээ, хотын захирагч нь 6 орлогчтой боллоо гэх шиг. Ардчиллын үед стэйтистүүд (төрийнхөн) үнэхээр жаргадаг юм байна.

Мөнч олон халамж байх юм. Хэзээ зах зээлийн нийгэм, капитализм ийм байсан юм. Ердөө л социализм. Нэг хэсэгнь иргэд, залуучуудаа зах зээлийн мэдлэг, ухамсар, дадал заншилтай болгох гэж ядаад байдаг. Гэтэл улстөрчид нь социализм руу уруу татаад л. Ер нь Монголын ардчилагчид социализмаас сөөм хүрэхгүй зайд байдаг хүмүүс аж. Энэ нь тэдний явуулж буй бодлого, хэлж ярьж буй зүйлс, улс төрийн нэгдэж салах явцаас илт харагддаг.

Манай ардчилагчид юмс үзэгдлийг дутуу, өнгөц ойлгосон атлаа түүнийгээ эс мэдэн айхавтар муйхарлана. Ганц жишээ татахад, УИХ-аас баталсан Тамхины эсрэг хууль. УБ хотын сая гаруй хүн, түүний дотор нялх нярай хүүхэд гээд бүгдийг агаарын бохирдол-хорт утаагаар хордуулж буй нөхцөлд энэ нь утгагүй хууль байхгүй юү! Хэлбэрдэнэ, дүр үзүүлнэ, жүжиглэнэ гэж энэ. Тамхи татдаггүй хүмүүсээ хордуулахгүй байх, татаж буй хүмүүсийн дэргэдээс холдоод явчих шиг амархан зохицуулчих зүйл байхгүй.Соёлтой хэн ч иймэрхүү зүйлийг ёс суртахуунаараа зохицуулчхаж чадна. Тэгвэл УБ хотын бүх оршин суугч, түүний дотор нялх балчир үрс маань гэртээ орж бүгсэн ч хорт утаанаас зайлж чадахгүй дам "тамхилсаар" байна. Иймд хотын утаа, агаарын бохирдлын асуудлаа л хамгийн түрүүн шийдмээр. Гэтэл очиж очиж тамхи шүү. Дашрамд хэлэхэд, ардчилсан Ерөнхий сайдын боловсон хүчнүүд хорт утаагаар далимдуулж хэдэн тэрбумаар нь зувчуулсан гэж байгаа. "Олон түмний хувьд золгүй зүйл бүр төрийнхний хувьд завшаан болдог" гэсэн либертари хэллэг үүнийг л хэлээд байгаа хэрэг. 

Ийм байтал нэг их санаа зовсон дүр гаргаж, хоосон дүрэмдсэн хууль гаргаад л. Тэр нь амьдралаас тасархай учир огт хэрэгжихгүй. Хуульд заасан бүх зүйл зөв байдаггүй гэж либертари үзэлтнүүдийн хэлдэг үнэн шүү дээ. Улстөрчдөд байдаг ганц зэвсэг нь хууль. Тэгэхээр "Байгаа ганц багаж нь алх юм бол бүх юм хадаас болж харагдана, тэдэнд". Хүнсний зах дээр очоод захын худалдагчаас асуухад лангуун доороосоо тамхи гаргаад ирнэ, дайралдсан ТҮЦ бүр нууцаар тамхи зарж байна (Бодвол хууль санаачилж, батлуулсан гэх тэр нөхөр арваад сая төгрөг авсан байх даа. Эд нар өөрсөддөө зориулж хууль санаачилж батлуулах бүрдээ 10-аад сая төгрөг авч байхаар хууль гаргаж авсан шүү дээ! Уг нь хууль санаачилж батлуулах чинь УИХ-ын гишүүдийн хийх ёстой үндсэн ажил шүү дээ. Энэ логикоор бол эмч, багш нар ажилд орсон тушаал гарсан бол цалингаа тогтмол авч байхаас гадна хүн үзэж, эмчлэх, хичээл заах болгондоо нэмж мөнгө авч болох нь байна шүү дээ). Нөгөө хууль гаргагчид маань өөрсдөө төрийн ордон дотроо тамхиа баагиулсаар. Энэ хуулийг дэмжигсэд тамхичдыг өөрийгөө хордуулахаас хамгаалж байна гэх маягийн үндэслэл гаргаж байна лээ. Хувь хүний "өөрөө өөрийгөө мэдэх" зарчим гэдгийг энэ ардчилсан МР (УИХ-ын гишүүд) нар сонссон болов уу. Өнгөн дээрээ ардчилсан дүр эсгэсэн, цаагуураа социалист ухамсартай халамжлагчид маань бүр сүүлдээ "намайг надаас хамгаалах"гэдэг. Өөрийгөө хордуулах эрх бол хүний эрх мөн гэвэл эд хөлсөө чийхартал бодоод ч учрыг нь олохгүй дээ.

Ардчиллын боловсон хүчний амнаас хүний эрхэд хамгийн харш үг яриа гарна. "Гадаадад олон жил амьдарсан монголчуудыг эргэж ирэхэд аль болох хүнд суртал гаргана", "Парламентын бус намуудыг татан буулгана" ч гэх шиг. Ардчиллынхан бол хүний эрх, эрх чөлөөний талаар "А" ч үгүй, энэ талаар ямар ч мэдрэмжгүй хүмүүс.

Боловсрол, мэдлэгээр дульхан, ажил мэргэжлийн чадваргүй, ёс суртахууны доройтолтой нөхдүүд төр-засгийн янз бүрийн суудалд суухаараа урьд өмнө хаана нь ч хүрдэггүй байсан тэр хүмүүсээ хараад садист зан нь хөдөлж, атаархал хорслоо тайлах шалтаг хайж эхэлдэг. Ардчилал гэдэг нь "ард" гэсэн үгнээс гаралтай. Тэгвэл профессор, мэс заслын эмч, төгөлдөр хуурч, зураач, инженерүүд бол ард биш, тэгэхээр ардчилалд харш элементүүд."Нөр их тэмцлийнхээ" үр дүнд засгийн эрхэнд гарсан "ардууд"мэдлэг боловсрол, ёс суртахууны хувьд өөрсдөөс нь хамаагүй дээд түвшний тэр хүмүүсийг аль болох дарж, ажилд нь саад тээг учруулж байж кайф авч байна. "Чи их авьяас чадвар, мэдлэг боловсролтой, шулуун шударга хүн гэл үү, одоо чи миний зөвшөөрөлгүй яаж ч чадахгүй болохыг харуулж, төрийн хүч хувь хүний авьяас чадвараас хэзээ ямагт дээгүүр оршдогийг үзүүлнэ ээ" хэмээн шүд зууна. Гартаа үзэг барьж үзээгүй, бичиг үсэг үл мэдэх шахуу хувьсгалчид цагаан цамц өмсөж, зангиа зүүгээд үгээ зөөн ярьж эхэлдэг үе ингэж ирдэг юм билээ. Хороо, дүүргээс эхлээд Засгийн газар, УИХ-ын түвшинд хүртэл шигсэнэдгээр нөхөд бол шалгуур чангатай үед багийн дарга хийж чадах нь хүртэл эргэлзээтэй бодгалиуд. Угийн ядмаг үгсийн санд нь нэмэгдсэн үгс бол ардчилал, сонгууль, тэгш эрх, шударга ёс, Үндсэн хуульт ёс, нам, эвсэл, фракци, лобби гэх мэт. Юу ярьж байгаагийнхаа учрыг олоогүй атал янз бүрийн нэр томьёогоор бөөлжиж өгдөг. Үнэндээ, энэ ойлголтуудынх нь талаар хэдхэн асуулт тавихад л бүгд суугаад өгнө.

Өнөөгийн ардчилсан нийгэм дэх хамгийн сайхан урлаг нь хошин шог (тайзан дээрхэдний марзганалбүр гаарсан), нийтийн дуу (эрэгтэй, эмэгтэй хоёр гарч ирээд хайрын дуу дуулбал болоод явчихна) хоёр болж байна. Сонирхдог кино нь адал явдалт эс бөгөөс Солонгосын олон ангит кино. Уншдаг ном нь Баяжих ухаан, Сайхан харагдах нууц, Амжилтын тарни. Арай боловсролтой гэгдэх хэсэг нь Сталин, Мао, Чингисийн намтар, Нууц товчоо-гуншина. Юун дэлхийд алдаршсан сонгодог дуурь, симфони, бүжгэн болоод драмын жүжиг, уран зураг, уран баримал, роман, философийн эссэ!

Олон нийтийн арга хэмжээн дээрээс харж байхад"ардчилсан дарга" нар бүдүүлэгдүү хөдхи зангаа бага багаар гээж, хоосон ёсорхог маяг үзүүлэх боллоо. Язгууртан-дээдэс (элит, аристократ) болж буй нь тэр. Ардчилсан масс ч өөрчлөгдөж байна. Сүүлийн үед тэдилт зусар зан гаргах болж. Ардчиллын "улаан хамгаалагчид"дээдэстээ ичгүүргүй тал засдаг юм билээ. Овжин нэг нь зусардаж байна гэдгээ харуулахгүйгээр тал засах эрдэмд суралцсаныг хөлсний нийтлэл, илтгэл тавигчдын өгүүлэл, хэлсэн үгнээс харж болно.

Авлигачид болоод авлигын эсрэг тэмцлийг сааруулах гэсэн оролдлого ардчилагчдын зүгээс маш их гарах болов. Эдгээр ардчилагч мэдэхгүй байна, жирийн хүмүүс АТГ-ын (Авилгатай Тэмцэх Газрын) үйл ажиллагааг маш их таашааж байгааг. "Но"-той хүмүүс л АТГ-аас их айдаг, тэгээд ч "айсандаа айл эвдэхийг" оролддог. Авлигачдыг хорьчихоор "хүний эрх" гэсэн үгээр далайлгаж, "ажил хийлгэхгүй байна"хэмээн орлинготно. Тэгвэл авлига гэдэг чинь жирийн иргэдийн эрхийг хамгийн их зөрчдөг үзэгдэл, бусдын эрхийг зөрчдөг эрх бол үнэндээ эрх биш. "Хулгайчийг бариарай" гэж хашгирахыг сонссон махны хулгайч "Юун мах вэ" гэж уурласан шиг АТГ-ын тээр тэнд явагдаж буй үйл ажиллагаанд энд буй авлигачид дургүйцэж, айж, үзэн ядах аж. Дахин хэлэхэд, жирийн иргэд АТГ-ын үйл ажиллагаа өөрсдийнх нь эрх ашигт нийцэж буйг маш тод мэдэрч байна.

"Сайн муу нийлж, сав дүүрдэг", "Уулын мод урттай богинотой нь" үнэн л дээ. Гэхдээ Монголын ардчиллын "ууланд буй богино мод", "саванд буй саар" арай ч хэтэрлээ. Монгол маань эрх мэдэлтэн, баячуудын засаглал тогтсон, танил тал, арын хаалгыг шүтсэн орон болжээ. Сrony capitalism-танил талын капитализм. Үнэндээ, манайх шиг идэж уудаг улстөрчидтэй, хөрөнгө мөнгөтэй хүмүүс нь хуулиас дээгүүр амьдардаг ардчилсан орон цөөнгүй л дээ. Африк, Латин Америк, Зүүн өмнөд Ази гээд. Бид тэдний эгнээнд тун амжилттай орж явна.

Энэ бүхнийгээ олж хараад, хэлчих хүн ардчиллынхан дунд алга. 2014 оны XII сарын 5-нд Ардчилсан хувьсгалын 25 жилийн ойд зориулсан хурал болов. Дутагдлаа ил тод хэлж, түүнийхээ шалтгаан нөхцөлийг гаргаагүй ч академик талаасаа гайгүй ганц хоёр илтгэл байх нь байсан. Гэхдээ хоосон магтан дуулж, олон түмний психологийг "агаарт хөвөх тоогоор" эзэмдэх гэсэн илтгэлүүд голлов. Монгол улс оюутан, их дээд сургуулийн тоогоор дэлхийд дээгүүрт ордог, амьдрал сайжирснаар хэт таргалалт газар авсан, юугаараа ч гэлээ Японоос давсан юм байх (элий балай статистик). Бид чинь хачин сайхан амьдарч байгаа бөгөөд түүнийгээ мэдэхгүй байгаа юм байх. Яруу алдарт намынхаа (өнөөгийн нөхцөлд АН-ын) ачаар амьдрал хэчнээн сайн сайхан болж буй тухай иймэрхүү илтгэлийг социализмын үед чихэндээ эвэр ургатал сонсож байлаа. Худал, үнэнийг хольж яриад, үр дүнд нь үнэнийг бүрхэгдүүлэх софист аргыг улс төрчид амжилттай хэрэглэдэг. Ийм ярианаас худал нь хожиж, үнэн нь хохирдог юм. За тэгээд, улстөрчид болоод улс төрд ойр байдаг хүмүүсээс бодитой, үнэн үнэлэлт, дүгнэлт гарна гэж бараг л байхгүй дээ.

Ардчилалд өгөх либертари үнэлгээ

Үнэхээр ардчилсан оронд бол ардчиллыг шүүмжилж болно. Харин иллиберал ардчилалтай, ардчилсан дүр эсгэж, ардчилсан болж харагдах гэж оролдож буй оронд бол ардчиллыг шүүмжлэгчдийг үзэн ядаж, хяхаж хавчдаг.Монгол улс ардчилсан юм шиг харагдах бус харин жинхэнээсээ ардчилсан улс болох хэрэгтэй байна (Хүнд эрүүл юм шиг харагдах нь чухал бус, жинхнээсээ эрүүл мэнд чухал байдаг шиг).

Манайхны ойлгосноор ардчилсан үзэлтэй л юм бол ардчиллыг тахин шүтэж, түүнийг магтан дуулж байх ёстой аж. Гэтэл чухамхүү үүнийгл коммунист, фашист психологи, дадал заншил гэдэг юм. Манай ардчилагчид сэтгэлгээ, хандлага, дадал заншил, ажлын арга барилаараа яг коммунлаг үзэлтнүүд.Монголын ардчилагчид бүгд коммунистуудтай адил коллективист ухамсар, психологитой байна. Индивидуалист, капиталист ухамсар, мэдлэгтэй ардчилагч бараг алга. Нийгэм маань олонхийн дарангуйлал тогтсон нийгэм болчхоод байна. Ийм нийгэмд олонх, эрүүл сэтгэх чадвараа алдвал эрүүл сэтгэгч цөөнх сэтгэл мэдрэлийн эмнэлэгт очихоос өөр аргагүй байдалд орно.

 

 

Ардчиллыг ухаалгаар шүүмжилж чадах, шүүмжлэх ч эрхтэй ганц үзэл бий. Тэр бол либертарианизм. Энэ үзэл манайх шиг завхарч гуйвсан, феодализм, социализм, капитализмын хольц болсон, эрх чөлөөний уламжлалгүй, евро-ази менталитеттэй, патерналист орчинд бус, хамгийн ардчилсан, капитализм маш өндөр хөгжсөн, эрх чөлөөг дээд зэргээр эрхэмлэдэг, зах зээлийг жинхэнэ утгаар нь хөгжүүлсэн улсын дэлхийд алдаршсан сэтгэгчид (Людвиг фон Мизэс, Айн Рэнд, Мөррэй Ротбард, Хэнри Хаазлит) болоод Нобелийн шагналт хоёр эдийн засагчийн (Фридрих Хайк, Милтон Фридман) оюун санааны хөгжлийн үр дүн болон гарч ирсэн онол юм. Либертариуд ардчилалд дайсагнагч үй түмэн олиггүй шүүмжлэлээс эрс өөр өнцгөөс ардчиллыг шүүмжилдэг. Энэ бол ардчиллаас цааш явж, ардчиллыг "ардчиллынхнаас" гүнзгий ойлгосон хүмүүсийн шүүмжлэл. Ардчиллыг шүүмжилсэн либертари шүүмжлэл бол коммунлаг үзэлтнүүдэд бууж өгөөгүй индивидуалист шүүмжлэл. Ер нь ардчиллыг шүүмжилж, харааж, загнаж, магтаж, ерөөж болно. Ганцхан шүтэж л болохгүй. Яагаад гэвэл ингэх нь уг чанараараа ардчилалдхарш.

Томас Жефферсоны хэлснээр "ардчилал гэдэг бол 51% нь 49%-ийнхаа эрхийг хураан авч буй олонхоор хүч түрэх үйлдлээс өөр зүйл биш". Ардчилал чанарт бус тоонд ач холбогдол өгдөг. Тэгэхээр ардчилал 99%-ийн эрх ашгаар түрээ барьж асуудлыг шийддэг. Тэгвэл либертари үзэлтнүүдийн дээдэлдэг эрх чөлөө үлдсэн 1%-ийн эрх ашгийг харгалзахыг шаарддаг. Либертари үзэлтэн К.Менкенийн хэлснээр ардчилал бол "хоёр чоно, нэг хонь өглөөний хоолондоо юу идэх талаар санал хурааж байгаагаас өөрцгүй зүйл". Ардчилал гэж хоосон бахирагсад бол алиа салбадайнууд. Карьеристууд, улс төрчид, софт-стэйтистүүд. Айн Рэнд Магтуу (Anthem) зохиолдоо үзүүлснээр хамгийн үл бүтэх юмнууд "ардчилал", "тэгш эрх" хэмээн хашхичиж, энэ хашхичаан дунд хувь хүний эрх байнга зөрчигдөж байна.

Фашизм, коммунизм, консерватизм, социализм гээд бүх үзэлд ардчилсан элемент бий. Энэ утгаараа ардчиллын үүднээс эдгээр үзлийг шүүмжилсэн шүүмжлэлийн хүч сул байдаг бол либертари үзэл хамгийн чанд шүүмжлэл өрнүүлдэг. Ардчилал нь фашизм, коммунизм, консерватизм, социализмтай хаяа нийлдэг дутагдалтайболохыг либертари үзэлтнүүд олж хараад шүүмжилсээр ирсэн. Ер нь ардчилалд хувь хүний эрх чөлөөнд харшилсан, хүчирхийлэх хандлага ямагт байсаар ирсэн нь түүхээс харагддаг (Сократыг цаазалсан Афины ардчиллаас аваад хар арьст боолчуудыг үл тоомсорлож, эмэгтэйчүүдийн сонгуулийн эрхийг хасаж байсан Америкийн ардчилал, эрхтэн дархтан, хөрөнгө мөнгөтэй хүмүүст үйлчилж байдаг өнөөгийн Монголын ардчилал гээд). Тоталитари нийгэмд ч ардчиллын элемент байдаг шиг ардчилсан нийгэмд хүртэл дарангуйлал, тоталитарианизмын элемент бий. Ардчиллыг сохроор шүтэгчдэд үүнийг олж харах сөгөө байдаггүй.

Либертари үзэлтнүүд бол ардчиллыг ямар ч өө сэвгүй зүйл мэт ойлгодог "гэнэн материалистууд" биш. Либертари үзэлтнүүд эхлээд эрх чөлөө, тэгээд ардчилал хэмээн дэс дараалуулна. Дэвид Боазын Либертарианизм номд өгүүлснээр, "Хэрэв бид олонхын санал болгосон хүнтэй гэр бүл болдог нийгэмд амьдрах аваас ардчилсан, гэхдээ эрх чөлөөгүй нийгэмд амьдарч байна гэсэн үг", "либертари үзэлтнүүдийн хувьд улс төрийн хамгийн үнэт зүйл бол ардчилал биш эрх чөлөө" юм.

Авраам Линкольнийн тодорхойлсоноор "ардчилал нь ард түмэн өөрсдийн төлөө, өөрсдөө бий болгосон, өөрсдийнх нь засаг" байх ёстой бол Монголын ардчиллынхны аашилж буй байдлыг харахад"ардчилал нь төрийн  төлөө, төрийн хүслийг хэрэгжүүлэх гэж зүтгэж байдаг ард түмний засаг" болжээ.

Товч бөгөөд тодорхой дүгнэхэд

Тийм ээ, та нар ийм ардчиллыг фанатик маягаар хамгаалаад байгаа юм бол би ардчилалд дургүй, тэр тусмаа Монголд байгаа шиг ийм ардчилалд үнэхээр дургүй. Тэгэхээр над шиг хоцрогдсон, харанхуй, хуучныг баримтлагч, харгис хүчний төлөөлөл болсон хүн Монголд байхгүй биз. Мань мэтийн ардчилсан бус элементийг Жорж Орвэллийн 1984 зохиолд гардаг шиг "үзэн ядах цуглаанаар" оруулж, шүүсийг минь шахаад "нийтийн жигшил" болговоос зохино.

Философийн ухааны доктор Б.Батчулуун

Жич:1/ Энэхүү шүүмжлэлт нийтлэлийн онолын үндсийг урьд өмнө монгол хэл дээр орчуулагдсан либертари номнууд болон 2014 онд шинээр орчуулагдаж, энэ өгүүллийн дунд сурталчилгаанд тавигдсан Мөррэй Ротбардын "Төрийн анатоми", Хэнри Хаазлитын "Эдийн засгийг нэгэн хичээлд", Айн Рэндийн "Сайтар эргэцүүл!" номууд, Монголын улстөрчдийн төрх байдлын тухай либертари дүгнэлтийг харъя гэвэл Б.Батчулууны "Эрх чөлөөний дайсан" номоос хараарай.2/ Нийтлэлийг уншсан экс-коммунистуудаас талархлын үг сонсохыг үл хүснэ. Учир нь, миний шүүмжлэл уг сурвалж, агуулгаараа тэднийхээс эрс өөр юм. Тэгээд ч МАН, МАХН-ынхан ардчиллынхнаас дутахааргүй идэж уун, танил талаар ажил бүтээдэг хүмүүс болохыг бүгд мэднэ.

 

Орших уу, эс орших уу?

-Эдийн засгаа, төсөв мөнгөө цэгцлээд явах нэг зам байна, эсвэл бие биенээ үргэлжлүүлж хуурсаар, зориг ажлыг мохоосон популизмдаа бууж өгсөөр бүхнээ тавьж туух нөгөө зам байна-

Шийдлийн гэсэн тодотголтой ч бодит утгаараа Их эвслийн Засгийн газрын тэргүүний өнгөрсөн Баасан гаригийн УИХ-ын чуулганд хэлсэн үг олон хүнд итгэл найдвар төрүүллээ. Юун түрүүн улс орны эдийн засаг ангалын өмнө ирээд байгааг хүлээн зөвшөөрч, үүнээс санхүү, төсвийн бодлогын эргэлт хийж гарах ёстой хэмээн мэдэгдлээ. Шинэхэн Ерөнхий сайдын өгсөн мэдээллээр Монгол Улсын эдийн засаг, санхүүгийн гол үзүүлэлтүүд дараах байдалтай байгаа аж.

"Уул уурхайн болон хөдөө аж ахуйн салбарт 16 орчим хувийн өсөлт гарч, 2014 онд эдийн засгийн өсөлт 7 орчим хувьд хүрэхээр байгаа боловч, худалдаа болон барилгын салбар 5-10 хувиар унахаар байна. Төсөв, мөнгөний тэлсэн бодлого явуулж, Засгийн газрын бондыг гадаад, дотоод зах зээлд их хэмжээгээр худалдаалах, Монгол банк болон Хөгжлийн банкнаас эдийн засагт их хэмжээний мөнгө оруулах замаар эдийн засгийн өсөлтийг 2013 онд хоёр оронтой тоонд хадгалж чадсан боловч, энэ инерци нь гадаад валютын орох урсгал төдийлөн нэмэгдээгүй үед эргээд төлбөрийн тэнцэлд дарамт учруулж, 2014 оны эхний 10 сарын байдлаар алдагдал 880 сая ам.долларт хүрч, гадаад валютын нөөц эрс буурлаа. Энэ нь төгрөгийн ханшийг огцом сулруулж, одоогоор нэг ам.доллар 1900 орчим төгрөг байна. Төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханш ийнхүү суларсан нь импортын бараа, бүтээгдэхүүнээр дамжин инфляцийн түвшинг өсгөж, 2013 оны аравдугаар сараас өнөөг хүртэл хоёр оронтой тооноос буурахгүй байгаа бөгөөд энэ оны арваннэгдүгээр сарын байдлаар инфляцийн түвшин 11.5 хувь байна. Инфляцийн түвшин 15 хувиас ингэж буусан нь нааштай үзүүлэлт боловч эдийн засгийн зөв бодлого гэхээс илүүтэйгээр түүний агшилтаас үүдэлтэй байна. Өнөөгийн үнэ цэнээр илэрхийлсэн улсын өрийн хэмжээ оны сүүлээр 11.5 их наяд төгрөг буюу ДНБ-ий 53 хувь байх төлөвтэй байна. Үүнд, гадаадын хөнгөлөлттэй зээл 4 их наяд байгаа бол дотоод, гадаад бонд, баталгаа тус бүр 2.5-2.7 орчим их наяд төгрөгийн дүнтэй байна. 2013 онд банкны нийт системийн зээл олголт 54 хувиар өссөн ч 2014 онд 20 хувиас бага байх төлөвтэй байна. Өнгөрсөн жилд 30 орчим хувиар өсч байсан мөнгөний нийлүүлэлт энэ онд 9 хувьтай байхаар байна."

Энэ бол бодит байдал. Нэгэнт манайх, танайх гэлтгүй хамтран улс орноо удирдъя гэж тохирсон учраас нууж хаалгүйгээр сэтгэлээ онгойтол ярих боломж ирсэн нь энэ. Мэдээж Шийдлийн Засгийн газрын өмнө энэ байдлаас хэрхэн гарах вэ гэдэг хүнд бөгөөд шийдэхэд амаргүй асуултын тэмдэг байна. Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг энэ байдлыг Шекспирийн алдарт "Орших уу, эс орших уу"-н өмнө байна хэмээн томъёолж, амжиж хариу арга хэмжээ авч чадвал "ёроолдоо хүртэл арай уначихаагүй байна" гэлээ.

Өнөөгийн байдал нь сүүлийн хэдэн жил хэрэгжүүлж ирсэн алдаатай бодлогын шууд үр дүн гэдгийг хэллээ. Үүнд, манайх, танайх гэлтгүй улс орны залуур дээр сууж ирсэн бүх хүний буруу байгаа. Гэхдээ одоо буруутныг хайх биш цаашаа хэрхэн зөв алхах вэ гэдгийг ярих учиртай.

Зөвхөн сонгуулийн хожоо харсан халамжийн бодлого, мөнгөний хожоо харсан тулга тойрсон шийдвэрүүд, улс төрд мөнхийн найз, мөнхийн дайсан үгүй гэсэн үгээр бамбай хийн өнөөдөр хэлсэн үгээсээ маргааш буцсан урвалтууд, хүний оюун билэг, шинжлэх ухаан, онолд биш далдын хүчинд дөрлүүлсэн үйлдлүүд энэ бүхэн эцсийн дүндээ улс орныг буруу замд хөтөлсөн нь үнэн. Эдийн засгийн бодит байдлыг илтгэсэн тооноос илүүтэй Монгол төрийн нэр хүнд шалдаа буун, ард иргэд төрийн сүлдэндээ сүсэглэхээ больсон нь хамгийн том эмгэнэл. Алдсан нэр хүндийг сэргээнэ гэдэг амаргүй.

Хариу арга хэмжээ болгож юун түрүүн санхүү, төсвийн бодлогодоо эргэлт хийхээ Ерөнхий сайд мэдэгдлээ. Олон улсын санхүүгийн байгууллагууд болон мэргэжлийн хүмүүсийн шүүмжийг дагуулаад байсан улсын төсвөөс гадуурх мөнгийг нэгдсэн нэг төсөвт зангидах юм байна. Энэ чиглэлд хийх өөрчлөлтүүдийг удахгүй УИХ-д өргөн барих, батлагдаад 45 ч хоноогүй байгаа 2015 оны төсвийн тодотголд багтаан оруулж ирэхээ Ерөнхий сайд амаллаа. Мөн төсөв гэдэг УИХ-ын гишүүдийн хүслийн жагсаалт биш гэдгийг харуулна гэлээ. Хүслийн жагсаалтаа гүйцэлдүүлэхийн тулд төсвийн орлого, зарлагыг шат шатандаа 16-18 хувиар нэмдэг хорт зуршлыг хална гэлээ.

Хүүхдийн мөнгө, оюутны тэтгэмж, төрийн албан хаагчийн элдэв урамшуулал гэсэн халамжийн чиглэлийн бодлогуудыг хумьж, шинээр малын хөлийн татварыг оруулж ирэх нь. Үүрэг, чиглэл нь давхацсан хэн нэгэн, эсвэл хэсэг бүлэгт зориулагдан бий болгосон агентлагуудыг эмхэлж цэгцлэх нь. Хоёр жил шахам шүүмж дагуулаад байгаа үнэ тогтворжуулах хөтөлбөрийн зарим хэсгийг, тухайлбал, шатахууны үнэ тогтворжуулахаа зогсоох нь.

"Одоо ажил хийсэн ч, популизм ярьсан ч аль аль нь өөр өөрийн үр дагавар авчрах цаг үе ирлээ гэдгийг л шууд хэлье. Бид хүмүүст таалагдахгүй ч авах ёстой арга хэмжээ, хийх ёстой шийдвэрүүдээ гаргаад эдийн засгаа, төсөв мөнгөө цэгцлээд явах нэг зам байна, эсвэл бие биенээ үргэлжлүүлж хуурсаар, зориг ажлыг мохоосон популизмдаа бууж өгсөөр бүхнээ тавьж туух нөгөө зам байна" хэмээн Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг мэдэгдлээ.  Эхнийхийг нь сонговол оршино, хоёр дахийг нь сонговол эс оршино. Ардын үлгэрт гардаг шиг хэсэг зуурын амар дөт замыг сонгож эцэстээ сүйрэх үү, бартаа, саадтай замыг сонгож эцэстээ амар сайхан жаргах уу. Үлгэрийг сайхан жаргааж чадвал Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар "Шийдлийн" нэртэйгээ үлдэнэ, эс чадвал "Шидлийн" болон түүхэнд үлдэнэ.

Д.НАРАНТУЯА

Сонголтын өмнө байгааг Ерөнхий сайд санууллаа

-Эдийн засгаа, төсөв мөнгөө цэгцлээд явах нэг зам байна, эсвэл бие биенээ үргэлжлүүлж хуурсаар, зориг ажлыг мохоосон популизмдаа бууж өгсөөр бүхнээ тавьж туух нөгөө зам байна-

Шийдлийн гэсэн тодотголтой ч бодит утгаараа Их эвслийн Засгийн газрын тэргүүний өнгөрсөн Баасан гаригийн УИХ-ын чуулганд хэлсэн үг олон хүнд итгэл найдвар төрүүллээ. Юун түрүүн улс орны эдийн засаг ангалын өмнө ирээд байгааг хүлээн зөвшөөрч, үүнээс санхүү, төсвийн бодлогын эргэлт хийж гарах ёстой хэмээн мэдэгдлээ. Шинэхэн Ерөнхий сайдын өгсөн мэдээллээр Монгол Улсын эдийн засаг, санхүүгийн гол үзүүлэлтүүд дараах байдалтай байгаа аж.

"Уул уурхайн болон хөдөө аж ахуйн салбарт 16 орчим хувийн өсөлт гарч, 2014 онд эдийн засгийн өсөлт 7 орчим хувьд хүрэхээр байгаа боловч, худалдаа болон барилгын салбар 5-10 хувиар унахаар байна. Төсөв, мөнгөний тэлсэн бодлого явуулж, Засгийн газрын бондыг гадаад, дотоод зах зээлд их хэмжээгээр худалдаалах, Монгол банк болон Хөгжлийн банкнаас эдийн засагт их хэмжээний мөнгө оруулах замаар эдийн засгийн өсөлтийг 2013 онд хоёр оронтой тоонд хадгалж чадсан боловч, энэ инерци нь гадаад валютын орох урсгал төдийлөн нэмэгдээгүй үед эргээд төлбөрийн тэнцэлд дарамт учруулж, 2014 оны эхний 10 сарын байдлаар алдагдал 880 сая ам.долларт хүрч, гадаад валютын нөөц эрс буурлаа. Энэ нь төгрөгийн ханшийг огцом сулруулж, одоогоор нэг ам.доллар 1900 орчим төгрөг байна. Төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханш ийнхүү суларсан нь импортын бараа, бүтээгдэхүүнээр дамжин инфляцийн түвшинг өсгөж, 2013 оны аравдугаар сараас өнөөг хүртэл хоёр оронтой тооноос буурахгүй байгаа бөгөөд энэ оны арваннэгдүгээр сарын байдлаар инфляцийн түвшин 11.5 хувь байна. Инфляцийн түвшин 15 хувиас ингэж буусан нь нааштай үзүүлэлт боловч эдийн засгийн зөв бодлого гэхээс илүүтэйгээр түүний агшилтаас үүдэлтэй байна. Өнөөгийн үнэ цэнээр илэрхийлсэн улсын өрийн хэмжээ оны сүүлээр 11.5 их наяд төгрөг буюу ДНБ-ий 53 хувь байх төлөвтэй байна. Үүнд, гадаадын хөнгөлөлттэй зээл 4 их наяд байгаа бол дотоод, гадаад бонд, баталгаа тус бүр 2.5-2.7 орчим их наяд төгрөгийн дүнтэй байна. 2013 онд банкны нийт системийн зээл олголт 54 хувиар өссөн ч 2014 онд 20 хувиас бага байх төлөвтэй байна. Өнгөрсөн жилд 30 орчим хувиар өсч байсан мөнгөний нийлүүлэлт энэ онд 9 хувьтай байхаар байна."

Энэ бол бодит байдал. Нэгэнт манайх, танайх гэлтгүй хамтран улс орноо удирдъя гэж тохирсон учраас нууж хаалгүйгээр сэтгэлээ онгойтол ярих боломж ирсэн нь энэ. Мэдээж Шийдлийн Засгийн газрын өмнө энэ байдлаас хэрхэн гарах вэ гэдэг хүнд бөгөөд шийдэхэд амаргүй асуултын тэмдэг байна. Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг энэ байдлыг Шекспирийн алдарт "Орших уу, эс орших уу"-н өмнө байна хэмээн томъёолж, амжиж хариу арга хэмжээ авч чадвал "ёроолдоо хүртэл арай уначихаагүй байна" гэлээ.

Өнөөгийн байдал нь сүүлийн хэдэн жил хэрэгжүүлж ирсэн алдаатай бодлогын шууд үр дүн гэдгийг хэллээ. Үүнд, манайх, танайх гэлтгүй улс орны залуур дээр сууж ирсэн бүх хүний буруу байгаа. Гэхдээ одоо буруутныг хайх биш цаашаа хэрхэн зөв алхах вэ гэдгийг ярих учиртай.

Зөвхөн сонгуулийн хожоо харсан халамжийн бодлого, мөнгөний хожоо харсан тулга тойрсон шийдвэрүүд, улс төрд мөнхийн найз, мөнхийн дайсан үгүй гэсэн үгээр бамбай хийн өнөөдөр хэлсэн үгээсээ маргааш буцсан урвалтууд, хүний оюун билэг, шинжлэх ухаан, онолд биш далдын хүчинд дөрлүүлсэн үйлдлүүд энэ бүхэн эцсийн дүндээ улс орныг буруу замд хөтөлсөн нь үнэн. Эдийн засгийн бодит байдлыг илтгэсэн тооноос илүүтэй Монгол төрийн нэр хүнд шалдаа буун, ард иргэд төрийн сүлдэндээ сүсэглэхээ больсон нь хамгийн том эмгэнэл. Алдсан нэр хүндийг сэргээнэ гэдэг амаргүй.

Хариу арга хэмжээ болгож юун түрүүн санхүү, төсвийн бодлогодоо эргэлт хийхээ Ерөнхий сайд мэдэгдлээ. Олон улсын санхүүгийн байгууллагууд болон мэргэжлийн хүмүүсийн шүүмжийг дагуулаад байсан улсын төсвөөс гадуурх мөнгийг нэгдсэн нэг төсөвт зангидах юм байна. Энэ чиглэлд хийх өөрчлөлтүүдийг удахгүй УИХ-д өргөн барих, батлагдаад 45 ч хоноогүй байгаа 2015 оны төсвийн тодотголд багтаан оруулж ирэхээ Ерөнхий сайд амаллаа. Мөн төсөв гэдэг УИХ-ын гишүүдийн хүслийн жагсаалт биш гэдгийг харуулна гэлээ. Хүслийн жагсаалтаа гүйцэлдүүлэхийн тулд төсвийн орлого, зарлагыг шат шатандаа 16-18 хувиар нэмдэг хорт зуршлыг хална гэлээ.

Хүүхдийн мөнгө, оюутны тэтгэмж, төрийн албан хаагчийн элдэв урамшуулал гэсэн халамжийн чиглэлийн бодлогуудыг хумьж, шинээр малын хөлийн татварыг оруулж ирэх нь. Үүрэг, чиглэл нь давхацсан хэн нэгэн, эсвэл хэсэг бүлэгт зориулагдан бий болгосон агентлагуудыг эмхэлж цэгцлэх нь. Хоёр жил шахам шүүмж дагуулаад байгаа үнэ тогтворжуулах хөтөлбөрийн зарим хэсгийг, тухайлбал, шатахууны үнэ тогтворжуулахаа зогсоох нь.

"Одоо ажил хийсэн ч, популизм ярьсан ч аль аль нь өөр өөрийн үр дагавар авчрах цаг үе ирлээ гэдгийг л шууд хэлье. Бид хүмүүст таалагдахгүй ч авах ёстой арга хэмжээ, хийх ёстой шийдвэрүүдээ гаргаад эдийн засгаа, төсөв мөнгөө цэгцлээд явах нэг зам байна, эсвэл бие биенээ үргэлжлүүлж хуурсаар, зориг ажлыг мохоосон популизмдаа бууж өгсөөр бүхнээ тавьж туух нөгөө зам байна" хэмээн Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг мэдэгдлээ.  Эхнийхийг нь сонговол оршино, хоёр дахийг нь сонговол эс оршино. Ардын үлгэрт гардаг шиг хэсэг зуурын амар дөт замыг сонгож эцэстээ сүйрэх үү, бартаа, саадтай замыг сонгож эцэстээ амар сайхан жаргах уу. Үлгэрийг сайхан жаргааж чадвал Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар "Шийдлийн" нэртэйгээ үлдэнэ, эс чадвал "Шидлийн" болон түүхэнд үлдэнэ.

Д.НАРАНТУЯА

Төрийн нарийн хэрүүл

Сайдын суудлын хэрүүлээр ханш нь 500 саяд дөхсөнийг жирийн иргэд мэдэж авсны дараа асуудал нэг талдаа гаран цэгцэрлээ гэтэл яамдын Төрийн нарийн бичгийн даргын хэрүүл ид үргэлжиллээ. Төрийн нарийн бичгийн даргын суудал дэд сайдын суудлаас ч илүү үнэтэй болохоор тэр. Яагаад гэвэл "Сайдын түр эзгүйд түүний даалгаснаар байгууллага, албан тушаалтнаас ирүүлсэн бичигт хариу өгч, гаргасан шийдвэрийнхээ хууль зүйн үр дагаврыг өөрөө хариуцна" гэсэн дэд сайдаас ч дээгүүр, хуулиар олгогдсон эрх мэдэлтэй болохоор тэр. Гэхдээ энэ албан тушаал улстөрийнх биш. Төрийн албаны зөвлөлийн мэдлийн албан тушаал. Өөрөөр хэлбэл улстөрөөс ангид салгасан төрийн захиргааны албан хаагч гэсэн үг. МОНГОЛ УЛСЫН ЯАМНЫ ЭРХ ЗYЙН БАЙДЛЫН ТУХАЙ хуульд зааснаар, энэ албан тушаалтныг Төрийн албаны төв байгууллага/Төрийн албаны зөвлөл/-ын саналыг үндэслэн Засгийн газар томилж, чөлөөлнө гээд цагаан дээр хараар дурайж байна.

Гэтэл, -Улаан туг залуучууд хоёр ихэр юм

Уралдаан ялалт хоёрын нөхөр юм гэж дуулдаг шиг "Сайдыг нь бид авсан бол Төрийн нарийныг нь бас өгөх ёстой" хэмээн МАН-ынхан бачууран сандарч, хэвлэлийн бага хурал зарлан "чарлав". МАН-ын бүлгийн дарга С.Бямбацогт наанаа "Албан тушаал, сандал суудал горилж хамтраагүй" гэдгийг хэлэх ч "Дөрвөн яамны Төрийн нарийн бичгийн даргыг томилохдоо салбар хариуцсан сайдтай нь зөвшилцөлгүй, хулгайгаар томилсон нь итгэлцэл, зөвшилцлийг үгүйсгэж байна" гэснээс нь харвал "цаанаа үгүй юм аа".

Албан тушаалаа хуваалцахгүй л бол ажлыг нь явуулахгүй дэгээдэж унагаана гэдгийг урьдаас харсан Ч.Сайханбилэг "Монгол төрийн бодлого ингэтлээ эрэмбээ алдсан, ингэтлээ төрийн дархлаа сульдаж доройтсон бол бид өнөөдөр үүнийгээ хүлээн зөвшөөрөөд нийгэмд байгаа хүлээлтүүдээ болиулах хэрэгтэй" гэж чуулганы индэр дээрээс хэлж байгаа ч МАН-ынхан чихээ өөрийнх нь авсан дөрвөн яамдын Төрийн нарийнаар хэн байх вэ гэсэн яриа руу дэлдийлгэснээс биш үнэхээр энэ хямралаас хамтын хүчээр гарахад энэ л чухал гэж сонссонгүй.

С.Баярцогтын "Бид ачааг нь хувааж үүрэх гэж, ард түмний амьдралыг сайн сайхан байлгахын тулд, улс орноо хөгжүүлэхийн тулд энэ Засгийн газарт хамтарсан. Бид ажлаа явуулахын тулд Сангийн яам, Байгаль орчин ногоон хөгжлийн яам, Барилга хот байгуулалтын яам, Зам тээврийн яам, Хөдөлмөрийн яам гээд хүнд салбаруудыг хариуцаж авсан. Энэ салбаруудад ахиц, дэвшил гаргахын тулд тухайн салбарт ажиллаж байгаа сайд нь гар, сэтгэл нийлж, нэг зорилгын төлөө хамтарч ажиллаж чадах багаа бүрдүүлэх бололцоо боломжийг нь олгох ёстой" гэх үгнээс хууль хамаагүй гэсэн гаргалгаа өндөлзөж байна. Тэр нь ч "Энэ бололцоо бүрдэхгүйгээр сайдууд маань энэ хүнд салбарыг авч явахад хэцүү болно. Ажлаа явуулахын тулд л бид ийм асуудал тавьж байна" гэх үгээр нь илэрхий тодорхой боллоо. Эндээс харвал, уруудсан улс орноо өөд нь татах гээд байна уу эсвэл өөрсдийн авсан яамандаа намын гишүүнээ томилж, нам нийлж, сэм хуйвалдах гээд байна уу?

Асуултын хариултыг олоход дөхөм болгох үүднээс дахиад нэг яриаг ишлэх хэрэгтэй байх.

Барилга хот байгуулалтын сайд Д.Цогтбаатар "Засгийн газрын хуулиа ч зөрчиж байгаа хэрэг. Нөгөө талаасаа зүй ёсны зөвшилцөл явж байхад итгэлцлийн гол сууриа үгүйсгэж байна. Бид энэ асуудлыг хүлээн зөвшөөрөхгүй" гэж сэтгүүлчдийн өмнө мэдэгдлээ.

Дээр хүчин төгөлдөр хуулиар энэ албан тушаалтныг хэн, хэнд санал болгож дурьдсан. Хэн нь хуулиа зөрчих гээд байгааг хэлэх нь илүүц биз.  

"Алхаа цохих нь Ерөнхий сайдын эрх мэдлийн асуудал. Харин тогтоолоо зурахгүй байх нь салбар хариуцсан сайд миний эрх мэдлийн асуудал" гэдгээрээ зөвшилцөл нэртэй хууль зөрчсөн хуйвалдаан хийхгүй бол төрийн ажлыг гацаах бол энүүхэнд шүү гэдгээ  Д.Цогтбаатар хэлжээ. 

Улс орноо боддог л бол өнөөдөр албан тушаалын хэрүүл хийх цаг байхгүй болсон гэдгийг Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг хүлээн зөвшөөрч "Энэ хэвээрээ элдэв арга хэмжээ авалгүй байдал хэвээр үргэлжилбэл хэсэг хугацааны дараа бид default  буюу улс орноо дампуурсан хэмээн зарлах шаардлага үүсэхийг ч үгүйсгэхгүй" гэж мэдэгдсэн нь МАН өгөөш болж үүн дээр нь шантаажилж байгаад барьцаа ахиулах нь зүйтэй гэх мэргэн санааг боловсруулсан бололтой. Нөхцөл байдал үнэхээр муудсаныг "Байдал ийм түвшиндээ хүрвэл та бидний талцаж суух байтугай Монгол Улсын хувь заяаг гадна дотны ямар хүн хүч удирдаж, гадаа гудамжинд ямар зохиомжтой үйл явдал өрнөж болохыг хэн ч таашгүй" гэх Ерөнхий сайдын үгнээс сонссон байх. Гэхдээ хоёр жил улс орны, иргэдийн эрх ашиг, идсэн хоолны чанар, чансааг ярин эрх баригчдын баалан эх орончийн дүрд тоглосон сөрөг хүчин МАН тэр бүхэн хамаагүй бололтой. Өмнөх Засгийн газрын алдаа оноог энд сануулах нь илүүц ч өөрсдөө засагт ормогцоо албан тушаал, суудал, ширээний хэрүүлээр хэн болохоо харууллаа.  

Төрийн нарийн бичгийн даргын албан тушаал яагаад үнэтэй вэ гэвэл яамдын нарийн жирийн зохицуулалт, төсвийн захиран зарцуулагч, тендер, худалдан авалтыг хариуцдаг болохоор тэр. Ийм ч болохоор төрийн нэртэй сандал суудлын нарийн хэрүүлийг хийсээр байна.

Ийм л арчаагүй байдлаар хоёр сарын хугацаанд хэрүүл үргэлжиллээ. Цаашид ч үргэлжлүүлнэ гэдгээ бүлгийн дарга нь шинэ сайдтайгаа байлцаж байгаад хэллээ.

Тэдэнд албан тушаал, эрх мэдлийн төлөө хоосон хийрхэл, үгүйсгэл байснаас биш хямралаас гарах төлөвлөгөө боловсруулж, хамтдаа зүтгэх сэтгэл байгаагүй юмсанжээ.

Бичигч бээрийн сараачисныг худлаа бурсан балайрал гэдгийг батлаад, нотлоод хэрүүлээ зогсоож, хийх ажилдаа орвол баярлах байна. Намынхаа нэрний хоёр дахь үгийг бодсон ч тэр, тойргоороо байнга явдаг гэж томордгоо бодсон ч, одоо онигоонд орохоосоо өмнө болчихоосой. "Улс орны төлөө"-г урдаа барьдаг улстөрчид одоо "моодноос" гарсан шүү. Үнэхээр Монголоо боддог л юм бол харуулаад аль. Хаана байна, тэр чинь?

Л.НАРАНТӨГС

 

2014/12/19

Налайх дүүргийн Засаг даргыг огцрууллаа

Налайх дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал болж, дүүргийн Засаг дарга Х.Болдбаатарыг огцруулахаар боллоо. ИТХ-ийн төлөөлөгчид нь түүнийг Засаг даргын чиг үүргээ биелүүлж чадаагүй гэж үзэж байгаа юм.

Тодруулбал, огцруулах саналдаа долоон үндэслэлийг дурьдсан байна. Үүнд, Орон нутгийн хөгжлийн сангийн 2 тэрбум 79 сая төгрөгөөр хийсэн ажлууд нь туйлын хангалтгүй, тооцоо судалгаа, зураг төсөлгүйн улмаас 324 сая төргөг нь эргэн татагдсан. Хууль, хүчний байгууллагын уялдаа холбоо муу, гэмт хэргийн гаралт 30 хувь өссөн, ажилгүйдэл нэмэгдсээр байхад дүүргийн удирдлагын зүгээс бодитой арга хэмжээ авахгүй байгаа. Мөн дүүргийн ИТХ-ын тэргүүлэгчдийн гаргасан тогтоолыг удаа дараа зөрчиж, хуулийг уландаа гишгэсэн, ИТХ-аас батлагдаагүй газруудад дур мэдэн газар олгосон, хууль бус захирамж гарган танил тал ах дүүдээ эзэмшүүлсэн, Налайх дүүргийн 15 га газрыг 6000 айлын орон сууц бариулна гэх нэрийдлээр ямар үнэ төлбөргүй өгч иргэдийг хуурч байгаа зэргийг дурджээ. 

Налайх дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал өглөө 100 хувийн ирцтэйгээр буюу 25 хүний бүрэлдэхүүнтэй эхэлсэн. Хурлаар хэлэлцэх асуудлуудад МАН-ын бүлгээс дүүргийн Засаг дарга Х.Болдбаатарыг огцруулах санал оруулж ирсэн нь дэмжигдэн, хэлэлцсэний эцэст олонхи буюу 14 төлөөлөгч огцруулах нь зүйтэй гэж үзжээ.

Тодруулбал, АН-ын бүлэг завсарлага авсны дараа зарим нь хуралдаа орж ирээгүй байна. Ингээд хурал даргалагч, АН-ын гурав, МАХН-ын хоёр, МАН-ын есөн төлөөлөгч хуралд оролцож, асуудлыг хэлэлцэн Х.Болдбаатарыг огцруулах нь зөв гэж үзсэн байна.

Налайх дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал 25 суудалтайгаас өнгөрсөн орон нутгийн сонгуулиар АН-12, МАН-11, МАХН-2 суудал тус тус авснаар Ардчилсан нам ялалт байгуулж олонхи болсон юм. Тус дүүргийн ИТХ хуралдаж  дүүргийнхээ ИТХ-ын даргаар Ц.Галболдыг, Засаг даргаар Х.Болдбаатар нарыг тус тус томилсон билээ.

 

11574 хүнийг цомхотгоход 38 тэрбумыг тэтгэмжид олгоно

УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг Монгол Улсын эдийн засгийн нөхцөл байдалтай холбогдуулж мэдээлэл хийсэн юм. Үүнтэй холбоотойгоор гишүүд Ерөнхий сайдад асуулт тавьж хариулт авч байна.

Тухайлбал, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга С.Бямбацогт "Цаашдаа гарах шийдвэрүүд хүнд байх нь. Хүүхдийн мөнгийг зорилтот хэсэгт өгье, тэтгэвэрт гарах төрийн албан хаагчдын нэг удаагийн тэтгэмжийг гурав дахин багасгая, төрийн албан хаагчдын цалин, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэхээ болъё. Алдарт эхийн одонгийн мөнгийг өгөхөө зогсооё гэдгээ та хэллээ. Энэ бүхэн юунаас болчих вэ. 2012 онтой харьцуулахад, өнөөдөр инфляци өсч 11.5 хувьд хүрсэн, гадаадын хөрөнгө оруулалт зургаа дахин буурсан, төлбөрийн тэнцлийн алдагдал ихэссэн, банкны чанаргүй зээлийн хэмжээ өссөн, төсвийн орлого 1.1 их наяд төгрөгөөр тасарсан. Ирэх онд цалин, тэтгэврийг цаг хугацаандаа тавьж чадах уу үгүй юу гэмээр  макро эдийн засаг хэд дахин унасан байна. Бүсээ чангалахын тулд ард түмний халаас руу гар дүрж, хариуцлагыг нь МАН хамтдаа хуваалцах болж байна. Өнгөрсөн хугацаанд бодлого буруу байж гэдгээ хэлж болох уу" гэв.

Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг "Байдал таны хэлсэнтэй адил байгаа. Өнөөдөр үүссэн асуудлыг тэр улстөрчөөс болсон гэвэл явцуу юм руу орно. Ер нь гадаадын хөрөнгө оруулалтын урсгал хаагдсан нь УИХ-аас баталж байсан олон хууль, тогтоомжтой холбогдоно. Урт нэртэй хууль, 106 лицензийн асуудал, Оюутолгой, Тавантолгой зогссон зэрэг нь хөрөнгө оруулагчдын итгэл алдсан. Түүнээс болж хөрөнгө оруулалт 7.5 дахин буурсан. Тиймээс ирэх онд ямар арга хэмжээ авах ёстой вэ гэдгээ УИХ-д танилцууллаа. Төсвийн зардлыг танана гэдэг маань хөрөнгө оруулалт, цалин, тэтгэвэртэй хамаарахгүй" гэлээ.

Мөн УИХ-ын гишүүн А.Бакей, О.Баасанхүү нар төрийн албан хаагчдыг ажлаас чөлөөлөхөд хэдий хэмжээний зардал гарах талаар тодрууллаа.

Сангийн сайд Ж.Эрдэнэбатын тайлбараар 11574 төрийн албан хаагчийг ажлаас чөлөөлөхөд ажилгүйдлийн тэтгэмжид 38 орчим тэрбум төгрөг гаргах болж байгаа аж. Тиймээс Засгийн газрын хуралдаанаар эл асуудлыг хэлэлцээд цомхотгол хийхгүй байх талаар тогтсон гэнэ.

УИХ-ын гишүүн Ө.Энхтүвшин "Гадаадын хөрөнгө оруулалтаар жилдээ 4.6 тэрбум ам.доллар орж ирдэг байсан бол одоо 700-800 сая ам.доллар болж буурсан. Ийм байдалд хүрэхэд хувийн хэвшлийнхний ажлыг хийлгээгүйтэй холбоотой. Татварынхан шалгана, хууль хяналтынхан шалгана. Хувийн хэвшлээр ажлаа хийлгэчихээд мөнгийг нь өгдөггүй, гэтэл банкнаас авсан зээлийнх нь өр нэмэгдээд явж байдаг. 3500 компанийн удирдлагыг шалгасан гэсэн мэдээлэл бий. Ер нь УИХ-д энэ тухай ярьж суухаар хувийн хэвшлийнхэнтэйгээ уулзаад "Өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд алдаа гаргалаа, үүнээс хойш шалгахгүй, хянаж байгаа юмыг зогсооно. Бизнесээ амар тайван эрхэл, бизнесийг дэмжих хууль батална, гүйцэтгэсэн ажлын хөлсийг өгнө гэдгээ хэлээд уучлал гуйх ёстой. Цаашдаа том төслүүдээ хөдөлгөх шаардлага байна" гэв.

Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг "Хувийн хэвшлийнхэнтэй уулзаад эхэлсэн, өөрчлөлтийг хийгээд эхэлсэн. Хүнд байдлаас гарахад хувийн хэвшлээ дэмжсэн төрийн бодлого дээр суурилж явна" гэсэн хариулт өглөө.

Ийн Ерөнхий сайдын мэдээлэлтэй холбогдуулж гишүүд асуултад хариулт авч дууссанаар өнөөдрийн чуулганы хуралдааныг өндөрлүүллээ.

Г.ДАРЬ

 

Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтийн талаар хэлэлцэж батлав

Улсын Их Хурлын 2014 оны намрын ээлжит чуулганы өнөөдрийн /2014.12.19.Баасан гараг/ үдээс өмнөх нэгдсэн хуралдаан 10 цаг 35 минутад 51.3 хувийн ирцтэй эхэлж, 9 асуудал хэлэлцэж шийдвэрлэхээр тогтов.

Чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар эхлээд Тамхины хяналтын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн хэлэлцэх эсэх асуудлыг үргэлжлүүлэв. УИХ-ын гишүүн О.Баасанхүүгийн санаачилсан энэ хуулийн төслийн хэлэлцэх эсэх асуудлыг чуулганы өнгөрсөн долоо хоногийн нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцээд гишүүд төслийн талаар асуулт асууж тодруулан зарим гишүүн саналаа хэлсэн юм.

Тамхины хяналтын тухай хуулийг 2005 онд баталж, улмаар 2012 онд ерөнхий боловсролын сургуулийн хичээлийн болон дотуур байрнаас 500 метрийн дотор тамхи худалдах, түүнчлэн 21 нас хүрээгүй хүнд тамхи худалдах, түүгээр тамхи худалдуулах үйл ажиллагааг тус тус хориглосон нэмэлт оруулсан. Гэвч хуулийн дээрх зарим зохицуулалтыг амьдралд хэрэгжүүлэхэд тодорхой хүндрэлтэй тулгарч байна. Тухайлбал, манай улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн анхан шатны нэгжийн буюу сумын онцлог, ерөнхий боловсролын сургуулийн хичээлийн болон дотуур байрны байршил зэргээс шалтгаалан "500 метрийн дотор" гэсэн зохицуулалтыг хэрхэн хэрэгжүүлэх нь ойлгомжгүй байдал үүсгэж байна. Түүнчлэн, тамхи худалдах тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хууль зөрчих нөхцөл буй болгож байна. Иймээс амьдралд тулгарч буй энэхүү хүндрэлийг арилгах зорилгоор улс орны бодит нөхцөлд байдалд нийцүүлэн "байрнаас 500 метрийн дотор" гэснийг "байрны гаднах хашаанаас 250 метрийн дотор" гэж практикт хэрэгжих бололцоотойгоор өөрчлөх нь зүйтэй байна. Түүнчлэн хуульд оруулсан өөрчлөлтийн хүрээнд эрүүл мэндийн байгууллага, үүний дотор эмийн сан, эм ханган нийлүүлэх байгууллагаас тамхи хэрэглэгчдийг тамхинаас гаргах, тамхины даслыг нь эмчлэх эмчилгээг хүртээмжтэй, олдоцтой болгох үүргийг хуульчлан зохицуулаагүй байна гэж үзсэний үндсэн дээр гишүүн О.Баасанхүү уг хуульд зохих нэмэлт, өөрчлөлт оруулах төслийг санаачлан боловсруулжээ.

Хуулийн төслийг хэлэлцэх эсэхтэй холбогдуулан чуулганы өнөөдрийн нэгдсэн хуралдаан дээр үг хэлсэн УИХ-ын гишүүн Л.Эрдэнэчимэг хуульд шинээр оруулсан энэ заалт нь хүүхэд багачууд, өсвөр насныхнаа тамхинаас хамгаалах, энэ хорт зуршилд автах, шохоорхох, биенээ уруу татахаас сэргийлэхэд чиглэсэн чухал заалт учраас үүнийг өөрчлөхгүй байхыг гишүүдэд хандаж уриалсан бол гишүүн Г.Баярсайхан нэгэнт Эрүүл мэндийн яам энэ хуулийн төслийг дэмжих боломжгүй гэсэн санал өгсөн учраас үүнийг дагах нь зөв гэж үзэж байна. Ер нь ийм аар саар зүйлийг дахин дахин ярьж цаг баралгүй, асуудалд эрүүл ухаанаар хандмаар байна гэлээ. Харин төсөл санаачлагч гишүүн О.Баасанхүү тамхи татах, тамхи зарах тухай асуудлыг ялгаж ойлгох хэрэгтэй. Хуульд заасан 21 нас хүрээгүй иргэнд тамхи зарахыг хориглосон заалтыг хөндсөн зүйл огт байхгүй. Гэхдээ хуульд өөрчлөлт оруулснаар тамхины борлуулалт нэмэгдсэн ч татвар төлөлт нь багассан, тамхины хууль бус худалдаа, далд наймаа ихэссэн гэсэн судалгаа гарсан байна. Орон нутгаар явж байхад хүүхдэд тамхи зарах явдал байсаар байна, иргэд ч энэ хуулийн хэрэгжилт хангалтгүй, амьдралд нийцэхгүй байгааг хэлж байна гэлээ.

Ингээд уг хуулийн төслийг хэлэлцэх эсэх талаарх санал хураалт явуулахад чуулганы нэгдсэн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн 64.3 хувь нь хуулийн төслийг хэлэлцэх шаардлагагүй гэж үзсэн тул хуралдаан даргалагч уг төслийг хууль санаачлагчид нь буцаах тухай УИХ-ын тогтоолын төслийг танилцууллаа.

Дараа нь Шүүх байгуулах тухай хуулийн холбогдох заалт Монгол Улсын Үндсэн хуулийн холбогдох заалтыг зөрчсөн эсэх тухай маргааныг хянан шийдвэрлэсэн Үндсэн хуулийн цэцийн 07 дугаар дүгнэлтийг хэлэлцлээ. Энэ асуудлын талаарх Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтийг Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн Д.Наранчимэг, Хууль зүйн байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг УИХ-ын гишүүн Ш.Түвдэндорж нар танилцуулсан юм.

Үндсэн хуулийн цэцийн дунд суудлын хуралдааныг энэ сарын 10-ны өдөр мэдээлэл гаргагч иргэн С.Номынбаясгалан, УИХ-ын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч, УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин нарыг оролцуулан хийж, Шүүх байгуулах тухай хуулийн 1, 2 дугаар зүйлийн зарим заалт Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Дөчин наймдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн "Шүүхийн үндсэн тогтолцоо Улсын дээд шүүх, аймаг, нийслэлийн шүүх, сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүхээс бүрдэх бөгөөд эрүү, иргэн, захиргааны зэрэг шүүн таслах ажлын төрлөөр шүүхийг дагнан байгуулж болно..." хэмээх заалтыг зөрчсөн эсэх тухай маргааныг хянан хэлэлцжээ. Тус хуралдаанаар Шүүх байгуулах тухай хуулийн 1 дүгээр зүйлд аймаг, нийслэлийн давж заалдах шатны шүүхийг шүүн таслах ажлын төрлөөр дагнан байгуулж, тэдгээрийн байршил, нутаг дэвсгэрийн харьяаллыг тогтоохдоо 2-3 аймгийн нутаг дэвсгэрийг харьяалуулан дунд нь давж заалдах шатны нэг шүүх байхаар; Нийслэлийн шүүхийн оронд Иргэний хэргийн давж заалдах шатны 10 дугаар шүүх, Эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны 10 дугаар шүүх гэж нэрлэн Нийслэлийн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн бүх нэгж болон Төв, Хэнтий аймгийн зарим сумын нутаг дэвсгэрийг харьяалуулсан; мөн хуулийн 2 дугаар зүйлд анхан шатны шүүхийн байршил, тэдгээрийн нутаг дэвсгэрийн харьяаллыг тогтоохдоо хэд хэдэн дүүргийг нэг шүүхэд; мөн нийслэлийн зарим дүүрэг болон Төв, Хэнтий аймгийн зарим сумыг нэг шүүхэд харьяалуулан дүүргийн иргэний хэргийн анхан шатны 4, эрүүгийн хэргийн анхан шатны 4 шүүх байгуулж Улаанбаатар хотод зүүн, баруун бүс, Багануур, Налайх дүүрэгт байршуулсан; 3ахиргааны хэргийн анхан шатны 6, 11 дүгээр шүүхийг байгуулахдаа тус бүр 2 аймгийн нутаг дэвсгэрийг нэг шүүхэд харьяалуулсан нь шүүхийн үндсэн тогтолцоог үгүйсгэж, иргэний үндсэн эрхийг баталгаатай эдлүүлэх, төрийн үйлчилгээг иргэдэд ойртуулах Үндсэн хуулийн суурь зарчим, шүүхийн нэгдсэн тогтолцоог бэхжүүлсэн Үндсэн хуулийн Дөчин наймдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн "Шүүхийн үндсэн тогтолцоо ... аймаг, нийслэлийн шүүх, ... дүүргийн шүүхээс бүрдэх ..." гэснийг зөрчсөн гэж үзэж, дүгнэлт гаргасан байна.

Хууль зүйн байнгын хороо энэ сарын 16-ны өдрийн хуралдаанаараа энэ асуудлыг хэлэлцээд Үндсэн хуулийн 2014 оны 07 тооот дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрөх эсэх асуудлаар санал хураалт явуулахад Шүүх байгуулах тухай хуулийн зарим заалт Үндсэн хууль зөрчсөн хэмээн үзсэн үндэслэлийн нэгээс бусдыг нь хүлээж авах нь зүйтэй гэж хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх үзжээ.

Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлт, цэцийн гишүүний танилцуулга, Байнгын хорооны санал, дүгнэлттэй холбогдуулан асуулт асууж тодруулсан УИХ-ын гишүүн Ө.Энхтүвшин, О.Баасанхүү, Х.Болорчулуун, Ц.Оюунбаатар, Ё.Отгонбаяр нарын асуултад УИХ-ын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөр ажилласан УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин хариулт өгсөн юм. Тэрээр гишүүдийн асуултад өгсөн хариултдаа, УИХ Шүүх байгуулах тухай хуулийг батлахдаа Үндсэн хуулийн Дөчин наймдугаар зүйлийн холбогдох заалт болон 2012 оны 3 дугаар сарын 7-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Шүүхийн тухай хуулийн 22 дугаар зүйлийн 22.1 дэх хэсгийн заалтыг тус тус иш үндэс болгосон. Тухайлбал, Үндсэн хуулийн Дөчин наймдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт "Шүүхийн үндсэн тогтолцоо Улсын дээд шүүх, аймаг, нийслэлийн шүүх, сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүхээс бүрдэх бөгөөд эрүү, иргэн, захиргааны зэрэг шүүн таслах ажлын төрлөөр шүүхийг дагнан байгуулж болно.", мөн зүйлийн 3 дахь хэсэгт "Шүүхийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтооно." гэж заасан. Дэлхийн бусад улсад ч гэсэн байдаг "ерөнхий шүүх", "тусгай шүүх" гэсэн нэршил бүхий нийтлэг жишиг байдаг. Үндсэн хуулийн дээрх заалтыг удирдлага болгон Монгол Улсын шүүхийн тогтолцоог "үндсэн", "дагнасан" гэсэн хоёр хэсгээс бүрдэхээр Шүүхийн тухай хуулиар тодорхойлсон. Энэ хуулийн 10 дугаар зүйлд заасанчлан "Шүүхийн үндсэн тогтолцоо нь Улсын дээд шүүх /хяналтын шатны шүүх/, аймаг, нийслэлийн шүүх /давж заалдах шатны шүүх/, сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх /анхан шатны шүүх/-ээс бүрдэх" бөгөөд нийслэлд эрүү, иргэний хэргийн анхан шатны дагнасан шүүхийг байгуулсан нь Үндсэн хуулийн холбогдох заалттай нийцэж байгаа.

Гэтэл нь Үндсэн хуулийн цэцийн 07 дугаар дүгнэлт нь засаг захиргааны нэгжээр шүүхийн тогтолцоотой байх, харин үйл ажиллагаа нь жигдрээд байгаа дагнасан шүүхийн тогтолцоог хаагдахад хүргэж байгаа юм. Үүнээс болоод асар их зардал хөрөнгө, хүн хүч шаардсан шүүхийн тогтолцоо үүсэх, наад зах нь шүүгчдийн томилгоог одоогийнхоос гуравны хоёроор нэмэгдүүлэхэд хүрнэ. Иймээс энэ асуудлыг судалж тооцох, гарцыг олох үүднээс байнгын хорооноос ажлын хэсэг гаргаж ажиллуулахаар болсон гэдгийг хэлсэн юм.

Ингээд Үндсэн хуулийн цэцийн 2014 оны 07 дугаар дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрөх эсэх талаар санал хураалт явуулахад Хууль зүйн байнгын хорооны хуралдаанаас дэмжсэн 5 саналыг чуулганы нэгдсэн хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх нь дэмжсэнгүй, харин 1 санал нь дэмжигдлээ. Иймээс Үндсэн хуулийн цэцийн 2014 оны 07 дугаар дүгнэлтийн тухай УИХ-ын тогтоолын төслийг хуралдаанд оролцсон гишүүдийн 55.8 хувийн саналаар дэмжиж баталлаа гэж УИХ-ын Тамгын газрын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах хэлтэс мэдээлэв.  

 

Ч.Сайханбилэг: Эх орончоороо ч уралдахаа больё

Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэгийн УИХ-ын Баасан гаригийн чуулганы нэгдсэн хуралдаанд хийсэн мэдээллийг бүрэн эрхээр нь хүргэж байна.

УИХ-ын дарга,
Эрхэм гишүүд ээ,

Парламентад суудалтай улс төрийн бүх нам, эвсэл хамтран байгуулсан Монгол Улсын Засгийн газар байгуулагдаад яг 9 хонож байна. 9 хоног гэдэг бол бусад бүх Засгийн газрын хувьд ажилтайгаа дөнгөж танилцаж эхэлж байдаг хугацаа. Харин манай засгийн хувьд эрс шийдэмгий шийдвэр гаргах, энэ замаар явах уу үгүй юу, энэ ажлаа хийх үү үгүй юу гэдэг ээдрээт асуудлуудын хариуг өгөх тулгамдсан үе болоод байна. Их хүн Шекспирийн Орших уу, эс орших уу гэдэг алдарт ишлэлийг энд сануулахад ч хэтрүүлсэн болохгүй болов уу.

Бид өнөөдөр яг ямархуу байдалтай байна, Монгол гэдэг айл маань яаж шуухан аж төрж байна гэдгээ одоо илэн далангүй нэг ярьж авцгаая. Ингэж ярихын тулд эхлээд элдэв улс төрөө хойш тавья, хойтонгийн хойтон их хурлын сонгуультай гэдгээ түр мартацгаая, хэн нь илүү эх орончоороо ч уралдахаа зогсоё, энд тэндгүй бор хоногоо төөрүүлж байгаа хүмүүсийн зовлонгоор, хэн нь хүмүүст илүү хайртайгаараа популизм хийхээ ч орхиё. Асуудлуудаа эрүүл саруулаар, элдэв эмоцигүйгээр нэг ярьцгаая.

Хүндрэлийн асуудлууд маань эрт дээрээс улбаатай. Энд нэг хоёр Засгийн газар, хуруу дарам хэдхэн улс төрчдийг чичлэх гэвэл дахиад л буруу зам руугаа орно. Бид 25-хан жилийн хугацаанд бусад улсуудын хоёр, гурван зуун жилийн түүхийг, бас түүний алдаа оноог нь товчилж, монтажилж яваа ард түмээн. Парламентийн зургаахан сонгуулийн ард гарсан хэдий ч сонгууль бүрийн үр дүн нь байж болох бүх хувилбараар биднийг туршин, бид жинхэнэ утгаараа шалгуур бүрээр нь шүүлтэд орж, сонгуулиас сонгуульд хэрсүүжиж л явна. 

Шуудхан асуудалдаа ороход өнөөдөр бид нарын өмнө яг 2008-2009 оныхтой адил эдийн засгийн гэхээсээ илүүтэй төлбөрийн тэнцлийн, тэр нь даамжирвал санхүүгийн хямрал нүүрэлчихээд байна. Энэ бүхнээ зохицуулж чадахгүй бол эдийн засгийн хямралтай шууд нүүр тулна. Тэр үеийн хямрал дэлхий даяар явсан мөнгө санхүүгийн бодлого, үл хөдлөх хөрөнгийн болон хоёр дахь зах зээлийн хөөсөрсөн үнэ цэн, түүхий эдийн үнийн огцом бууралтаас шалтгаалсан, гадаад хүчин зүйлээс улбаатай байсан.

Харин энэ удаагийн хямралын үр үндсийг бид нэлээд хэдэн жилийн хугацаанд өөрсдөө бий болголоо. Дан ганц том төслийн хөрөнгө оруулалт, түүхий эдийн үнийн өсөлтөөс орж ирсэн орлогыг бэлнээр нь тараагаад, дутууг нь арилжааны зээлээр гүйцээх нь эдийн засгийн битгий хэл  улс төрийн хүссэн үр дүн авчирдаггүйг өнгөрсөн сонгуулиуд харуулсан. Бонд зээл хичнээн босгосон ч, байдгаараа эдийн засгаа тэлэх гэж оролдсон ч, нөгөө гараа тайрвал, бодлогоо зөв гаргаж, үр өгөөжөө зөв төлөвлөхгүй бол эдийн засаг хүссэнээр өсөхгүй байгааг бид харлаа.

Өнөөдөр Монгол гэдэг энэ айлын маань халаас, түрүүвч нь хэр зузаан байна вэ?

ДНБ оны үнээрээ 2014 оны 11 дүгээр сарын байдлаар 16,5 их наяд төгрөг байна.

Уул уурхайн болон хөдөө аж ахуйн салбарт 16 орчим хувийн өсөлт гарч, 2014 онд эдийн засгийн өсөлт 7 орчим хувьд хүрэхээр байгаа боловч, худалдаа болон барилгын салбар 5-10 хувиар унахаар байна.

Төсөв, мөнгөний тэлсэн бодлого явуулж, Засгийн газрын бондыг гадаад, дотоод зах зээлд их хэмжээгээр худалдаалах, Монгол банк болон Хөгжлийн банкнаас эдийн засагт их хэмжээний мөнгө оруулах замаар эдийн засгийн өсөлтийг 2013 онд хоёр оронтой тоонд хадгалж чадсан боловч, энэ инерци нь гадаад валютын орох урсгал төдийлөн нэмэгдээгүй үед эргээд төлбөрийн тэнцэлд дарамт учруулж, 2014 оны эхний 10 сарын байдлаар алдагдал 880 сая ам.долларт хүрч, гадаад валютын нөөц эрс буурлаа. Энэ нь төгрөгийн ханшийг огцом сулруулж, одоогоор нэг ам.доллар 1900 орчим төгрөг байна.

Төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханш ийнхүү суларсан нь импортын бараа, бүтээгдэхүүнээр дамжин инфляцийн түвшинг өсгөж, 2013 оны 10 дугаар сараас өнөөг хүртэл хоёр оронтой тооноос буурахгүй байгаа бөгөөд энэ оны 11 дүгээр сарын байдлаар инфляцийн түвшин 11.5 хувь байна. Инфляцийн түвшин 15 хувиас ингэж буусан нь нааштай үзүүлэлт боловч эдийн засгийн зөв бодлого гэхээс илүүтэйгээр түүний агшилтаас үүдэлтэй байна.

Өнөөгийн үнэ цэнээр илэрхийлсэн улсын өрийн хэмжээ оны сүүлээр 11.5 их наяд төгрөг буюу ДНБ-ий 53 хувь байх төлөвтэй байна. Үүнд, гадаадын хөнгөлөлттэй зээл 4 их наяд байгаа бол дотоод, гадаад бонд, баталгаа тус бүр 2.5-2.7 орчим их наяд төгрөгийн дүнтэй байна.

Төсвийн алдаатай бодлогын хажуугаар мөнгөний нийлүүлэлт, зээлийн өсөлт зэрэг мөнгөний бодлогын арга хэмжээнүүд савлагаа ихтэй, эдийн засгийн мөчлөг дагасан, тодорхойгүй, эдийн засгийн зарим сегментийг дэмжих байдлаар чиглэгдэж ирсэн. 2013 онд банкны нийт системийн зээл олголт 54 хувиар өссөн байна. Энэ дүн 2014 онд 20 хувиас бага байх төлөвтэй байна. Өнгөрсөн жилд 30 орчим хувиар өсч байсан мөнгөний нийлүүлэлт энэ онд 9 хувьтай байхаар байна.

Монгол Улс маань байгалийн хичнээн баялагтай ч, хөрөнгө оруулалтгүй бол хүн хүч, техник технологигүй бол хамгийн гол нь зөв бодлогогүй бол алтан дээр суусан чигээрээ манай үеийнхэн үлдэх юм байна гэдгээ ч харлаа.

Гэрээ баримт шийдвэр дээрээ мутраа хайрласан андгай үүргээ байтугай бариа зөрөөн дээрээ бусдыг үргээсэн хууль,шийдвэр гаргаад байвал биднийг хэн ч тоохгүй, эзгүй арал дээр хаягдсан Робинзонууд болохыг 3-хан жилийн дотор 4,6 тэрбумаас 0,6 тэрбум доллар болж 7,5 дахин буурсан хөрөнгө оруулалтын үзүүлэлт маань бэлээхнээ гэрчлээд өгнө өө.

Тоон үзүүлэлт буурах, тооцоо судалгаа муудах нэг хэрэг, харин үнэт зүйлийн үнэлэмж дордож, хандлага зарчим алдагдах түүнээс илүү аюултай.

Жилдээ 2 сая шоо метр ой мод хулгайлж байгаа хууль бус үйлдлийг зогсоох эдийн засгийн сонирхолгүй, хуурамч байгаль хамгаалагчдыг татвараа төлөөд хөрөнгөө оруулаад, байгаль орчны дахин сэргээлтээ хийж байгаа хууль сахигч, хувийн бизнесүүд рүүгээ буу сумтай уулгалан дайрч байхад нь болиулж зүрхлэхгүй төр засагтай болсон байна, бид.

Монголд хөрөнгөө оруулахаар ирсэн бизнесийнхнийг тайлбар нөхцөлгүйгээр хөл хорьдог тухай мэдээ дэлхий даяар Монгол орны маань нэрийн хуудас болоод байхад бид таг дуугай харсаар, битгий хөрөнгөө оруул гэж байгаа юм шиг ажигласаар л сууна.

Өнөөдөр долларын ханш унаж, улсад нэг нь нэг гэлтгүй тонн алт чухал байхад газар дээр нь ганц ч очиж хараагүй байж уурхайн олборлолтын үйл ажиллагааг байнгын хорооны хуралдаан дээр ганц хашгираад л бүтэн жилээр гацааж байна. Монгол төрийн бодлого ингэтлээ эрэмбээ алдсан, ингэтлээ төрийн дархлаа сульдаж доройтсон бол бид өнөөдөр үүнийгээ хүлээн зөвшөөрөөд нийгэмд байгаа хүлээлтүүдээ болиулах хэрэгтэй.

Одоо гишүүд ээ, зовлонтой ч гэсэн заавал шийдвэрүүдээ гаргах цаг нэгэнт болжээ.

Бид одоо өөрчлөлт хийхгүй бол ойрдоо юу болохыг хэлж өгөхөд ямар ч Ванга зөгнөгч, мэргэч төлөгч шаардлагагүй болжээ. Энэ хэвээрээ элдэв арга хэмжээ авалгүй байдал хэвээр үргэлжилбэл хэсэг хугацааны дараа бид default  буюу улс орноо дампуурсан хэмээн зарлах шаардлага үүсэхийг ч үгүйсгэхгүй ээ. Байдал ийм түвшиндээ хүрвэл та бидний талцаж суух байтугай Монгол Улсын хувь заяаг гадна дотны ямар хүн хүч удирдаж, гадаа гудамжинд ямар зохиомжтой үйл явдал өрнөж болохыг хэн ч таашгүй.

Долларын ханш одоогийнхоосоо хэдэн зуун төгрөгөөр нэмэгдэж, монгол төгрөг яаж үнэгүйдэхийг харах хүсэл мэдээж хэнд ч байхгүй байгаа.  Энэ хэдэн банкны хэд нь ч дампуурч, хичнээн мянган хүн ажлын байраа алдахыг хэн ч одоо хэлж чадахгүй. Энд бие биенээ айлгах ямар ч бодол алга. Зүгээр л төсөв, мөнгөний энэ бодлого цаашаа хэвээр үргэлжилбэл ийм нөхцөл байдал биднээс шалтгаалахгүйгээр бий болноо гэдгийг л гол нь хэлэх гээд байна.

Одоо бид огцом шийдвэртэй арга хэмжээ авахгүй бол Грек, Испани, Итали дахь хямралууд Европыг тэр чигээр нь сүүлийн 2 жил гүн хямралд оруулсан шиг тийм нөхцөл байдал үүсэхээр байна.

Холоос ч жишээ хайгаад хэрэггүй ээ. Хойд хөрш маань манайхаас шалтгаан нь арай өөр ч яг бидэнтэй адилхан хөрөнгө оруулагчид орж ирэх боломжгүй болсон, ханш валютын хомсдолд орсон, үндэсний мөнгөн тэмдэгт нь үүнээс болж үнэгүйдсэн, дээрээс нь үндсэн экспортын бүтээгдэхүүн нефтийн үнэ огцом унасан гээд бидний танил аялгуу сонсогдсоор байна. Өнөөдөр гадны бүх хэвлэл Оросын эдийн засаг хямралын ангал дээр ирснийг дуу дуугаа авалцан шуугиж эхэллээ. Эдийн засаг нь хичнээн том ч зөвхөн түүхий эдээс хамааралтай зах зээл хэрхэн хурдан хямрах боломжтойг бидэнд сануулсаар, том дохио өгсөөр байна.

Дараагийнх нь бидний ээлж гэж үү?

Бид ийм байдлаараа удаан тэсэхгүй ээ. Хүндхэн өвчин туссан өвчтөний ар гэрийнхэнд эмч хэцүү ч гэсэн үнэнийг нь хэлдэг. Бид одоо хэцүү ч гэсэн үнэнээ хэлцгээж, үйл ажиллагаагаа нэгтгэх ёстой.

Бидэнд нэг сайн, нэг муу мэдээ байна. Муу мэдээ нь бид доод ёроолдоо хүртэл унаж дуусаагүй байна. Энэ нь арга хэмжээ авахгүй бол одоогийн нөхцөл улам муудна гэсэн үг. Харин сайн мэдээ нь бидний өвчний онош нь тодорхой, эмчлэгдэх боломжтой, хамгийн гол нь бидний гарт, бидний мэдэлд хяналт нь байсаар байна.

Өнөөдөр Монгол Улсыг хөгжилтэй, хүчтэй болгохгүй гэсэн ямар нэг хүчин жаахан тос асгаад өгөхөд л бид дүрэлзэхэд бэлэн  магадлал бий болох гээд л байна. Байдал ийм байхад Монголчууд бид үндэсний зөвшилцөлгүйгээр, нэгдсэн хүчгүйгээр, нэгдмэл үйл ажиллагаагүйгээр энэ эрсдэлийн ард гарахгүй ээ. Тийм учраас Монгол Улсын Ерөнхий сайдын урилгыг зөвшөөрч, улс төрийн их эрсдэлийг огоорон, улс үндэстнийхээ эрх ашгийг өмнөө тавьж, Их эвслийн Засгийн газрыг байгуулах аргагүй бас амаргүй сонголтыг хийсэн парламентад суудалтай намууд болох  АН, МАН, МАХН-МҮАН-ын "Шударга ёс" эвсэл, ИЗНН-д гүн талархлаа илэрхийлж байна.

Нэгдэж эвсэх нэг хэрэг. Харин нийлээд зүтгэх нэлээд хэцүү боловч амаргүй шийдвэрүүд гаргах цаг хугацаа яалт ч үгүй ирлээ. Бид одоо хийхгүй бол хэн ч, хэзээ ч хийж чадахгүй. Энэ шалгуурыг хамтдаа туулаад гарцгаая.

Хасъя, багасгая, тэсье, тэвчье гэдэг зүйлүүдийг ярих хэлэх байтугай бодох хүсэлтэй улс төрч л лав байхгүй байх. Тэр тусмаа ийм зүйл хийх хүсэлтэй Ерөнхий сайд байна гэдэг, нуугаад яахав, хүсээд байх зүйл биш. Гэхдээ гашуун ч гэсэн эм. Гачлантай хяслантай ч, гарцаагүй хийх ёстой ажлыг барьж авахаас өөр сонголт энэ удаагийн Ерөнхий сайдад, Засгийн газарт байхгүй байна аа.

Юуны өмнө Монгол Улсын Засгийн газар санхүү төсвийн бодлогодоо цоо шинээр хандахаас өөр аргагүй боллоо. 2014 оны төсвийн тодотголыг цаг хугацаагүй учир зөвхөн бүтцийн өөрчлөлтийн хэмжээнд л өргөн барьсан. Олон гишүүн хэзээ бодит байдалд суурилсан үнэн төсөв оруулж ирэх тухай зөв шүүмжийг ч өрнүүлсэн. Одоо бидний өргөн барих 2015 оны төсвийн тодотгол та бүхний шаардлагыг хангасан байх болно гэдгийг хариуцлагатайгаар хэлье.

Эхний гол өөрчлөлт бол төсөв нэгдсэн төсөв гэдэг утгаа агуулна. Хөгжлийн банкин дээрх төсвийн эргэн төлөлттэй холбоотой зардлууд төсөвт нэгтгэн суугдаж бид жинхэнэ утгаараа нэгдсэн нэг төсөвтэй болно.

Ингэсэн тохиолдолд бидэнд төсвийн хариуцлагын хуулин дээр байгаа зарим шаардлагыг биелүүлж чадахгүй нөхцөл байдал үүсэх нь ойлгомжтой. Гэхдээ ОУВС, ДБ-с ирүүлж байгаа зөвлөмжийн дагуу ойрын 2-3 жилийн хугацаанд тус хуулийн заалтуудыг эргэн биелүүлэх шаардлагыг тусгасан шилжилтийн үеийн зохицуулалттай хуулийн төслийг төсвийн тодотголтой хамт өргөн барина. Энэ асуудлыг улс төргүйгээр, улс орны эрх ашгийн үүднээс шийдэж өгнө гэдэгт итгэж байна.

Бодит байдлаа тусгах дараагийн том өөрчлөлт бол орлого, зарлагаа зөв тооцох асуудал.

Сүүлийн хэдэн жил дараалан төсвөө бид хүслийн жагсаалтаараа баталдаг тэгээд сүүлд нь бодит байдалдаа шахагдан оны төгсгөлд тодотгодог болсоор удлаа.

Бид хүслээ бодит байдал болгодог буруу практикаа одооноос өөрчлөхгүй бол "чөтгөрийн тойрог"-оосоо хэзээ ч гарахгүй ээ. Энэ жилийн хөрөнгө оруулалтын дутуу санхүүжилт 320 тэрбум төгрөгийг ирэх жил шийдэх шаардлага уламжлал ёсоор дахиад үүслээ.  Энэ түүх дараагийнх нь жил бас давтагдана. Энэ эцэс төгсгөлгүй хууралтаасаа энэ жилээс эхлэн бүгдээрээ татгалзъя. Энэ жилийг он удаан жилүүдийн алдааг засах он болгоцгооё. Гэртээ шинэ тавилгаа оруулахын өмнө айл гэр олон жил хурсан хог шорооноосоо салдагтай адил одоо хүртэл он дамжин дуусаагүй объектуудаа цэгцлэх он болгоцгооё. Шинэ барилгын тухай огт ярилгүй нэгхэн жил тэсье. Эхлүүлсэн барилгуудаа дуусгах боломжтойг нь энэ жил шийдье. Дуусах боломжгүй, эсхүл дууссан ч хэргээ гаргахгүй, хувийнхан аваад явчих боломжтойг нь дуудъя, худалдъя, менежмэнтээр шилжүүлье.

Дараагийн том асуудал бол мөрөөдлийн жагсаалтаа батлуулахын тулд орлогоо худлаа төлөвлөдгөө зогсооё. Сүүлийн хэдэн жил дараалан орлогын төлөвлөгөө огт биелээгүйг бүгдээрээ бэлээхнээ мэднэ. Энэ 2015 оны хувьд ч гэсэн бүхэл бүтэн нэг их наяд төгрөгөөр орлогоо хумихгүй бол бид суурь өвчнөөсөө хэзээ ч салахгүй. Бид нэг их наяд төгрөгөөр орлогоо хумих болохоор нэг их наядаар зарлагаа танахаас өөр аргагүй болно.

Бид жил бүрийн төсвийн орлогоо ч тэр, зарлагаа ч тэр 16-18 хувиар шат шатандаа нэмэгдүүлсээр баталсан болдог. Гэхдээ бодит амьдрал дээр орлого зарлага аль аль нь дунджаар 3-6 хувийн л өсөлттэй  гарч байна. Эндээс л он жил дамжсан олон олон дуусаагүй барилгууд жилээс жилд өртөг үнэ нь өссөөр байдаг олон объектууд төрж гардаг бичигдээгүй хуулийг бид нэгэнт үйлдвэрлэсэн.

Сонгууль болгоноор бие биенээсээ өрсөн амалж, уралдаж явсаар бид нийгмээ нэгэнт халамжийн болгон хувиргажээ. Өнөөдөр бизнес хийж яваа захирлын хүүхэд, хоногийн хоолоо залгуулах гэж зүтгэж яваа аавын хүүхэд аль аль нь хүүхдийн 20 000 төгрөгийг бэлнээр авч байна. Сарын нийт орлого нь сая хэдэн зуугаас давсан өрхийн хүүхдийн 20 000-г түр орхиж, хэрэгтэй хүүхдүүдэд, хэрэгтэй өрх гэрүүдэд нь хүүхдийн мөнгөө үргэлжлүүлэн олгоё.

Өнөөдөр арван жилээ төгссөн сурагчид бараг толгой дараалан оюутан болж байгаа. Унтах цагаа хугаслан мэргэжил мэдлэгийн төлөө зүтгэж яваа оюутан, урд шөнөжингөө баардаж бүжиглэсэн ангийн андтайгаа адилхан 70 000 төгрөгөө аваад л явж байна. Одоо ядаж сайн онц сурч байгаад нь цалин урамшууллыг нь өгье. Бодлогын гажуудлаас үүдэн оюутны цалингаа аваад  сураад л байдаг, сургуулиа төгсөж өгдөггүй бүхэл бүтэн давхарга яваандаа бий болох гэж байна.

Нийгмийн шилжилтийн эхэн үед Төрийн албанд ажиллах хүний нөөц хомс үед мэргэжилтэй боловсон хүчнээ төрд ажиллуулахын тулд олон хөнгөлөлт, чөлөөлөлт, урамшууллын тогтолцоог тухайн үедээ бий болгосон. Одоо боломжтой заримыг нь өнөөдрийн бодит байдалтайгаа уялдуулах шаардлагатай байна. Жишээлбэл, ТАХ-н тэтгэвэрт гарахад олгодог нэг удаагийн буцалтгүй тусламжинд салбар бүр харилцан адилгүй 12-36 сартай тэнцэх хэмжээний тусламж олгодог асуудлыг нэг мөр цэгцлэн салбар үл харгалзан 12 сараар тогтоох шаардлагатай байна. Энэ ажлыг одоо хийхгүй бол ирэх жилээс эхлэн энэ зориулалтаар зарцуулах хөрөнгө хүүхдийн нийт мөнгөний хагастай тэнцэхээр их болоод байна. Энэ мэтээр эдийн засгийн даацаа тооцсон, хөнжлийнхөө хэрээр хөдөлсөн нийгмийн бодлогод шилжье.

Дараагийн асуудал бол бидний хувьд мөнхийн хориотой сэдэв, төрийн хамгаалалтад Үндсэн хуулиар оруулсан асуудлыг хөндье. Малаа махны чиглэлээр бэлддэг бусад орны мэргэжилтнүүд манайхны малаа, махыг нь хатууртал нь  хариулаад, хадгалаад байдгийг ойлгодоггүй. Бид үл хөдлөх, хөдлөх бүх хөрөнгө дээр татвараа тавьж, бодлогоо явуулдаг хэрнээ малчиддаа таалагдах уралдааны дүнд малаасаа татвар хэзээ ч авдаггүй, харин ч эсрэгээрээ ноосны, ноолуурны, арьс ширний, махны баахан татаас төсвөөс нэмж өгдөг болсоор бүхэл бүтэн нэг тогтолцоог бий болголоо. Угаасаа нүүдлийн гэдгээрээ зардал харьцангуй багатай, дээрээс нь татвар төлдөггүй, татаас арвинтай ийм бодлогын үр дүнд үр ашгийн төлөө бус, тоо хөөцөлдсөн тогтолцоог хөхиүлж дэмжсээр дэлхийн тэрбумтнуудаас илүү олон мянгат малчинтай болох гэж байна, бид.  60 сая толгой мал тоолуулсан атлаа,  махаа ахиухан экспортолъё гэхэд бидэнд үүнийг хүсэх малчин нь, бас мах нь ч алга.

Одоо малчиддаа хандсан олон татаасаа нэг цэгцэлж, малын хөлийн татварыг нь ядаж орон нутаг нь өөрсдөө тогтоож өөрсдөө хэрэглэж байх эрхийг нь олгох цаг болжээ.

Цагдаа, гааль, цэрэг, онцгойгийнхон  дүрэмт хувцас өмсөн төрийн нэрийн өмнөөс түүний үүргийг гүйцэтгэх нь хаана ч байдаг зүйл. Харин мэргэжлийн хяналт, нийгмийн даатгал, татварын байцаагч нар, улсын бүртгэл, халамжийн ажилтан төрөөр, төсвөөр дүрэмт хувцас нэртэйгээр өмсөж зүүхээ бэлдүүлэн жил тутам шинэчилж төсөвлөж байх нь дэндүү цамаан гэхээс өөр тайлбар алга. Үүнийг одоо шууд зогсооё. Төрийн сүрийг үзүүлэн зүгээр ч нэг дүрэмт хувцсаар ижилсэхгүй, бие биетэйгээ уралдан бизнес эрхлэгчдийн хаалгыг өшиглөсөөр, төлөвлөсөн төлөвлөөгүй шалгалт хийсээр, материал баялаг бүтээгчдийн тал нь "X" тайлан гаргаж, тэр хэмжээгээрээ үүд хаалгаа барих нөхцөлийг бүрдүүлэхэд төрийнхөн жинтэй хувь нэмрээ оруулсаар байна.

Бид дандаа яам агентлаг гээд дээгүүр нь хэрүүлээ хийгээд байдаг ч Төрийн өмчит, төрийн өмчийн үйлдвэрийн, төсвийн, төсөвт үйлдвэрийн, аж ахуйн тооцоот гээд л иргэд байтугай дотор нь ажиллаж байгаа хүмүүс өөрсдөө толгой нь эргэм олон, төсвөөс цалинждаг, төсвөөс үйл ажиллагаа нь санхүүждэг, тогтмол зардлаа даалгадаг байгууллагуудыг бий болгожээ.

Хөдөлмөрийн төв бирж, хөдөлмөрийн судалгааны институт, хөдөлмөр эрхлэлтийн үйлчилгээний төв зэрэг байгууллагууд Хөдөлмөр эрхлэлтийн Үндэсний төвд нэгдэж болно. Үйл ажиллагаа нь ойролцоо ийм байгууллагуудын олон жишээг дурдаж болно. Одоо салбаржаад байлгүй зоригтой өөрчилж нэгтгэх цаг нь нэгэнт болжээ. Байнгын орон тоотой, ажлын албадыг татан буулгах, орлогоороо өөрийгөө санхүүжүүлээд явах бололцоотой төсөвт байгууллага, улсын үйлдвэрийн газруудыг аж ахуйн тооцоонд шилжүүлж төсвөөс гаргах саналыг Засгийн газар оруулах болно.

Тоо томшгүй олон эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгүүдийг нэгтгэн зохион байгуулах, тэдгээрийг их сургуулиудтай холбох, харъяалалд нь шилжүүлэх ажлыг хийнэ. Тухайлбал, Хөнгөн үйлдвэрийн судалгаа хөгжлийн хүрээлэн, Нэхмэлийн хүрээлэн, Дулааны техник үйлдвэрлэлийн экологийн хүрээлэн, Ой модны сургалт судалгааны хүрээлэн зэрэг байгууллагыг төсвөөс гаргаж ШУТИС-ийн харьяалалд нь шилжүүлнэ. Ийм олон хүрээлэн төсвөөс санхүүжиж байдгийг байтугай, ийм нэртэй байгууллагууд байдгийг энд олон хүн мэдэхгүй гэдэгт би хувьдаа эргэлзэхгүй байна.

Бид зөв менежмент хийвэл бололцоо нөхцөл байнга байдаг гэдгийг харуулахын тулд манай Засгийн газар 3 шийдвэр гаргалаа. Хүүхдийн эмнэлгийн ор хүрэлцэхгүй, хүүхэд эх, сахиурууд хонгилд гудсан дээр унтаж, эмчлүүлж байгаа учраас хуучин ССАЖЯ, Цөмийн энергийн газрын суларсан байр руу ЗТЯ-ыг нүүлгэж, Энх тайвны гүүрний доорхи гаднаа зогсоолтой том байрыг богино шахуу хугацаанд хүүхдийн шинэ эмнэлэг болгохоор шийдвэрлэлээ. Мөн оффисийн зориулалтаар ашиглахаар төлөвлөсөн Ордны ар дахь шинэ барилгын зориулалтыг өөрчилж шинэ эмнэлэг байгуулах ажлыг судлан хэрэгжүүлэхийг ХЗ-н сайдад үүрэг болголоо. Яармагийн дэнжид сүүлийн хэдэн жил дараалан эзэнгүй, балгас болон хувирсан, төсвөөс дахин арав хорин тэрбум төгрөг нэхэж байгаа эмнэлгийн дуусаагүй барилгыг хувийн компаниар концессоор дуусган цаашид хувийн менежментээр, зориулалтаар нь эх нялхсын болон нэгдсэн шинэ эмнэлгийг байгуулах зохих шийдвэрүүд гаргахаар ажиллаж байна. Шинэ зуун гараад нэг ч шинэ эмнэлэг барьж чадаагүй байгаа бидэнд гурван ч шинэ эмнэлэгтэй болох бололцоо ийнхүү гарч байна гэсэн үг. Бодлого нь зөв зарчим дээр суурилсан байхад жаахан сэтгэл, зүтгэл, ойлголцол гурвыг нэмээд өгөхөд бид олон асуудлыг хамтдаа шийдвэрлэж чадна аа гэдгийг л энд гол нь жишээ болгох гээд байна. 

Алтан дээр тавьсан татварыг бид хэлэлцэж байгаад 2,5-хан хувиар л бууруулсан.  Үр дүнд нь Монгол банкинд тушаасан алт өнгөрсөн жилээс бараг 3 дахин нэмэгдэж байна.

Бид бодлого, зохион байгуулалтын олон ажлыг хамт хийх ёстой. Эхний ээлжинд төрийн албаны хуулиндаа нэмэлт өөрчлөлт хийж багш, эмч нараа төрийн албаны ангиллаас чөлөөлж, төртэй гэрээний үндсэн дээр үүрэг, үйлчилгээг нь хариуцаж байхаар хуульчилъя. Ингэснээр төрийн албан хаагчийн цалингийн шатлал, хүснэгтэд баригдсан байдлаас чөлөөлж, тэдэнд  ажлын үр дүнгээсээ шалтгаалан илүү цалин хөлс авах боломжийг нь нээж өгөх юм.

Төрийн, төсвийн байгууллага болгонд тусдаа жолооч, үйлчлэгч, цахилгаанч, сантехникч ажиллаж байгаа. Бусад улсын жишгээр төр зөвхөн үйлчилгээ авсны хөлсөө төлье, энэ ажлыг хувийн хэвшлийн төрөлжсөн байгууллагад хариуцуулъя. Төр засгийн үйлчилгээ аж ахуйг эрхлэх газар, Засгийн авто бааз хоёр эхний ээлжинд ийм зарчмаар ирэх нэгдүгээр сараас ажиллаж эхлэх гэж байна. Хувийн хэвшлийнхэнд ч өрсөлдөх боломжийг нь энэ чиглэлээр бий болгоцгооё.

Сумын түвшинд татвар, даатгал, халамж, хөдөлмөрийн байгууллагын үйлчилгээг, тогтолцоог эргэн оновчтой болгох ажлыг шинэ тодотголоор зохицуулна.

Цэцэрлэгийн хүүхдийн хоолны мөнгийг төр одоогийн хэмжээнд нь үргэлжлүүлж олгоё. Гэхдээ үр хүүхдийнхээ хоолны чанарыг сайжруулахын тулд эцэг эхчүүд тал мөнгийг нь бас дээрээс нь нэмэрлэдэг болъё.

Төрүүлсэн хүүхдүүд нь өөрсдөө ээж эмээ, аав өвөө болсон ч "Алдарт эх"-ийн одонгийн мөнгөө үргэлжлүүлж авсаар байдаг одоогийн хавтгайруулсан тогтолцоогоо өөрчилж үр хүүхдүүд нь 0-18 настай алдарт эхчүүддээ л мөнгийг нь өгдөг зөв зарчимтай тогтолцоонд шилжье.

ХАХНХЯ-с хэрэгжүүлсэн төслийн хүрээнд Монгол Улсын бүх хүн ам, өрхийн судалгаагаа сүүлийн 2 жилд үр дүнтэй хийж дуусгалаа. Өөрөөр хэлбэл Монгол төр Монгол хүнээ таньдаг болсон гэсэн үг. Халамжийн хавтгайруулсан бодлого бус хэнд халамж, мөнгө хэрэгтэй байна, тэр хүнээ олж таньж, төрийн халамжийн үйлчилгээгээ үзүүлдэг зорилтот, чиглэсэн тогтолцоондоо одооноос шилжье.

Төсвийн хатуу хэмнэлтийн бодлого явуулах хэдий ч бид халамж анхаарал шаардлагатай нийгмийн тэр хэсгээ огтхон ч орхиж болохгүй ээ.

Төрийн данхайсан бүтэц бий болсныг хэн хүнгүй мэдэж байгаа. Засгийн газраас төрийн албан хаагчдын тоо сүүлийн жилүүдэд нэмэгдсээр байгааг бууруулах зорилгоор багш, эмч нараас бусад албан хаагчдыг 15 хувиар бууруулах чиглэлийг өгсөн. Энэ арга хэмжээний хүрээнд төрийн 10-аад мянган албан хаагчид чөлөөлөгдөх тооцоо гарч байна. Хүндрэл нүүрлэсэн энэ цаг үед 10 мянган хүн ажилгүй болох амаргүй. Хямрал хүндрэлээс гарсан бусад орны туршлага ч аль болох ажлын байраа хадгалж ажлаар хангах чиглэлийг баримталж, хямралыг давсан байдаг. Иргэд, эдийн засагчдын саналыг үндэслэн одоохондоо ажлын байрыг цөөлөхөөс илүүтэй ажлын байраа хадгалан харин цалин хөлсийг ганц жилдээ нэмэхгүй, тэвчиж ойлгож хандах нь эдийн засагтаа илүү өгөөжтэй гэсэн байр суурийг илэрхийлж байгааг бас бодолцохгүй өнгөрч болохгүй байна. Өөрөөр хэлбэл хүнээ хөндөж гудамжинд гаргаснаас хэсэг хугацаанд цалингийн нэмэгдлээ тэвчих нь дээр гэсэн бодлогыг хямралын үед зөв гэж үзэж байна. Төрийн албаныхны цалингийн нэмэгдлийг түр тэвчих нь хүндрэлтэй энэ үед хувийн хэвшлийнхнийг ч хөлдөө чирэхгүй, хүнд хэцүү энэ үед тэдэнд бас амьсгаа авах боломж олгох юм.

Азийн улс орнуудад ард иргэд нь эх орон нь эдийн засгийн хүнд хэцүү үед эх оронч хөдөлгөөн өрнүүлж, хувь хүмүүс өөрсдийн алт мөнгөн үнэт эдлэлээ хуримтлуулах, хандивлах хөдөлгөөн өрнүүлж байсныг бид   олонтоо харж сонсож байсан. Манай ард түмэн ч дайн тулаантай хүнд хэцүү он жилүүдэд сэтгэлийн дуудлагаараа ийм хөдөлгөөн өрнүүлж байсан гэгээн түүх ч бидэнд бий.

Төр засаг нь бий болоод байгаа нөхцөл байдлыг зөв үнэлэн алдаатай бодлогоо хүлээн зөвшөөрье, засаж янзалъя, ард иргэд нь ч амьдрал ахуй хичнээн хүнд байгаа ч тэсэж тэвчиж болох хэсэгхэн цаг хугацаанд үүсээд байгаа нөхцөл байдалд ойлгож хандах сэтгэл, хүлээцийн тухай энд харьцуулан хэлэх гэсэн юм.

Бид хүнд хэцүү ч гэсэн орлогоо үнэнээр нь төлөвлөж, зарлагаа зохистой танаж чадвал төсвөө эрүүлжүүлнэ. Төсвийн бодлоготойгоо уялдуулж, мөнгөний бодлогодоо зөв тохиргоо хийж чадвал мөнгөний бодлого эрүүлжинэ. Эдгээр дээр нэмээд хөрөнгө оруулалтын орчноо эрүүлжүүлбэл төлбөрийн тэнцлээ эрүүлжүүлнэ. Эцэст нь энэ бүгд нийлээд эдийн засгаа эрүүлжүүлэх бодлого болох учиртай.

Мөнгөний бодлогодоо дэм өгөх үүднээс нилээдгүй шүүмжлэл дагуулсан "Үнэ тогтворжуулах хөтөлбөр"-ийн хамгийн том бүрдэл нь болох шатахууны үнэ тогтворжуулах хөтөлбөрөөс ойрын үед бүрэн гарах шийдлээ Засгийн газар Монгол банктай хамтран гаргалаа.

Өнөөдөр би зориудаар эдийн засгаа эрүүлжүүлэх, тэлэх чиглэлээр авч явуулах арга хэмжээнүүдээ ярилгүй орхилоо. Энэ чиглэлээр Их хурал дээр Ерөнхий сайдаар томилогдонгуут ерөнхий чиглэлүүдээ тогтож бас ярьсан. Мөн ирэх долоо хоногоос хүндрэлээс гарах төлөвлөгөөгөө хийх, хэрэгжүүлэх ажлын жагсаалттайгаа УИХ-д эргэн танилцуулах боломж гарна гэдэгт найдаж байна.

Одоо ажил хийсэн ч, популизм ярьсан ч аль аль нь өөр өөрийн үр дагавар авчрах цаг үе ирлээ гэдгийг л шууд хэлье. Бид хүмүүст таалагдахгүй ч авах ёстой арга хэмжээ, хийх ёстой шийдвэрүүдээ гаргаад эдийн засгаа, төсөв мөнгөө цэгцлээд явах нэг зам байна, эсвэл бие биенээ үргэлжлүүлж хуурсаар, зориг ажлыг мохоосон популизмдаа бууж өгсөөр бүхнээ тавьж туух нөгөө зам байна.

Гэхдээ эдийн засгийн ямар ч зөв шийдвэр, шинэ боломж, шинэ хөрөнгө оруулалт бидний төсвийн бодлогоо засах, орлого зарлагын зөв төлөвлөлт, хуваарилалтаа хийгээгүй, бий болгоогүй нөхцөлд хөгжлийн үр дүнгээ өгөхгүй, хүмүүст наалдахгүй, урьдын байдлаа, алдаагаа давтсаар байх болно.

Маргааш манай эдийн засаг хөгжих нь, тэлэх нь ойлгомжтой. Харин өнөөдөр бид нар хэсэг хугацаанд бүсээ чангалж, маргаашийн хөгжлийнхөө замыг зөв тавьж, зарчмаа зөв суурилуулж чадахгүй бол хөгжлийн хугацаагаа хойш татсаар байх болно.

Бид нийлсэн үедээ улс орноо бодсон зарчмын том шийдлүүдийг гаргаж ирсэн. Сонгуулийн ахиу санал авахын тулд ДНБ-тэйгээ бараг тэнцэхүйц хэмжээний бэлэн мөнгөний амлалт өгч өрсөлддөгөө хамтарсан үедээ хуулиар зохицуулж хориглож чадсан. Хамтарсан энэ үедээ ч төсвөө эрүүлжүүлэх бодлогоор дамжуулан эдийн засгаа эрүүлжүүлэх эх орноо хөгжүүлэх бодлогынхоо үндэс суурийг тавина гэдэгт итгэлтэй байна.

Би Ерөнхий сайдын хувьд Монгол төрийн түшээдийн холч, голч ухаанд итгэж байна. Манай ард түмний, тэр дундаа Монгол хүний цөлх ухаанд итгэж байна. Монгол эх орныхоо тэнгэр хувь заяанд бас итгэж байна.

Хүндрэл бэрхшээл болгоны ард боломж нь бас байдаг. Боломжоо хөгжил дэвшил болгохын төлөө хамтдаа зүтгэцгээе.