2014/10/21

Төсвийн төслийг буцаая гэв

УИХ-ын чуулганы хуралдаанаар 2015 оны нэгдсэн төсвийн хэлэлцүүлэг цаг сунгасан хуралдаанаар үргэлжилж байна. УИХ-ын дарга З.Энхболд гишүүдэд "Цаг сунган хуралдаж байгаа тул яаралгүйхэн шиг дуусгая. Одоо гишүүд асуултаа тавьж дууссан тул үгээ хэлцгээх дарааллаараа явна" гэсэн юм. 

Ирэх оны төсвийн төсөлтэй холбоотойгоор гишүүн Ж.Батсуурь "Төсвийн эрх мэдлийг орон нутагт нэмэгдүүлж байгааг дэмжиж байна.  Хяналт хариуцлага нь мэдээж хэрэгжих байлгүй. Алийн болгон яамны царай харцгаах вэ дээ"  гэж дэмжиж буйгаа илэрхийлсэн бол гишүүн Ж.Энхбаяр "Энэ жилийн төсвийн орлогын хүлээгдэж буй байдал, тасалдал нь бараг 1 их наяд төгрөгт хүрэх бололтой. Гадаад дотоодын үзүүлэлтийг харахад төсвийн хүрээний мэдэгдэл,  ирэх оны төсвийн мэдэгдэл нь унаж байгаа юм байна. Сүүлийн гурван жил эдийн засаг унасаар байгаад таарах нь. 90 тэрбумын буцалтгүй тусламжаар цэцэрлэг барих юм гэнэ, энэ нь төр өөрийнхөө орлогоор нэг ч цэцэрлэг барьж чадахгүй, чадавхигүй болж байгаа нь харагдаж байна" гэсэн юм.

Я.Содбаатар мөн дараагаар нь "Төсөв гэдэг бол монгол гэх айлын ирэх онд юу идэж уух вэ гэдгийг харуулдаг толь. Гэтэл ийм хариуцлагатай зүйл ярьж байхад танхимд хэдэн цөөхөн хүн л алга. Ардчилсан намаас хэдэн хүн энд сууж байна. Гэтэл албан тушаал ярихаар бүгдээрээ ороод ирдэг. Би хувьдаа төсвийн төслийг буцаах саналтай байна. Анх өргөн барихаас эхлээд л хууль зөрчиж эхэлсэн. Эдийн засгийн хямралын үед төр өөрсдийнхөө бүсийг чангалаач гэж УИХ-аас чиглэл өгсөн. Энэ боломжуудаа гарга гэсэн ч 2014 оны тодотгосон төсөвтэй харьцуулахад урсгал зардал 15 хувиар нэмэгдсэн байна шүү дээ" гэсэн байна.

Чуулганы хуралдаан үргэлжилж байна.

Б.ЭНХ

 

“Нэгдсэн төсвийг задлаагүй”

УИХ-ын чуулганы хуралдаанаар 2015 оны нэгдсэн төсвийн төслийг үргэлжлүүлэн хэлэлцсээр байна.  Орон нутагт шилжүүлж буй хөрөнгө оруулалт, зардалтай холбоотойгоор шүүмж өрнөсөөр байсан бөгөөд нэгдсэн төсвийн бодлогыг задлаж байна хэмээцгээсэн бол үүнд Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг "Нэгдсэн төсвийг задлаагүй. 800 тэрбумийн 200 тэрбумыг л орон нутагт шилжүүлж байгаа гэдгийг сайн ойлгох хэрэгтэй" хэмээн тайлбарласан юм.

Хуралдааны үеэр гишүүн Д.Сумъяабазар "Улс орны нийгэм эдийн засгийн байдал үнэхээр хүнд байна. Ард иргэдтэй уулзаж, барааны зах, нийтийн тээврээр явж байхад эдийн засгийн байдал уруудан доройтож буй тухай л ярьцгааж байна. Борлуулагч нар дор хаяж тав дахин буурчихаад байгаа тухай хэлж байна. Гэтэл энд бид төсвийг нь хамгаалсан аргацаасан байдлаар л батлах гэж байна" гэсэн бол гишүүн Ц.Оюунбаатар "Хуучин, 1990 оноос өмнөх сэтгэлгээнээсээ салж чадахгүй нь. Шинэчлэл чинь явахгүй нь. Улс төр чинь нийгмийг бухимдуулж байна. Талцал, улс төр чинь, олигархиуд чинь юу ч хийлгэхгүй нь. Олон арван бизнесмэнүүд ажилчдаа харж байна. Тойрог тойрог руугаа хөрөнгө шаардсан хэдэн хүнээс өөр юу ч алга,  тендрийг будлиантуулж байгаа хүмүүстэйгээ яагаад хариуцлага тооцохгүй байгаа юм. Орон нутагт төсөв шилжүүлж байгаа нь улс төрийн үр дагавартай гэдгийг ойлгож байна уу", Ё.Отгонбаяр "Төсвийн орлого чинь босоо, зарлага чинь хэвтээ байна гэдгийг хүмүүс хэлээд байна шүү дээ. Салбарын нэгдсэн бодлого алдагдана шүү. Зарим нь боловсролдоо анхаарна, зарим нь эрүүл мэнддээ анхаарна. Улсын нэгдсэн бодлого алдагдаж болзошгүй шүү. Ямар заяа муутай нь сайдын багцад багтаад, ямар заяагүй нь тэр орон нутгийн багцад нь ордог юм" гэв. 

Шүүмжлэлийг хүлээн зөвшөөрөхгүй байгаагаа ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг илэрхийлэн "эрх мэдлийг орон нутагт өгнө гэдэг нь хариуцлагагүйгээр үлдээнэ гэсэн үг биш. Мэдээж шинэ зүйлээс болгоомжлох сэтгэлгээ байгааг ойлгож байна. Би тал еэвэнгийн тухай яриагүй. Тэр чинь кинон дээр л гардаг байх. Жишээ нь өмнө Боловсролын яам чинь барилгын боловсролын яам болсныг бид засч барилга барих асуудлыг барилгынх нь яам нь хариуцаг гэсэн шүү дээ. Байшин савтайгаа бодлогоо холиод байна. Та бид хоёр хамтдаа сууж хийсэн нэг буруу зүйлийг урхаг нь одоо ч гараагүй байна. Цэцэрлэгт гарч буй зардал дээр гэхэд 100 хүүхдийн хоолны мөнгөний 50 хувийг эцэг эх нь даадаг байсан. Гэтэл одоо бүгдэнгийнх нь 100 хувийг төр даадаг. Ингэхээр мөнгө алга болохгүй яадаг юм. Булган аймгийн нэг сургуулийн зардлыг энд  УИХ дээр шийдэх хэрэг байхгүй, тэндээ өөрсдөө шийдэж яагаад болохгүй байгаа юм" гэсэн юм.

Б.ЭНХ

Хямралаас гарах төсөв болж чадах уу?

УИХ-ын чуулганы хуралдаанаар 2015 оны төсвийн төслийг хэлэлцэж байна. Гишүүдийн  олонх нь Ерөнхий сайд,  ажлын албаныхнаас  асуулт асууж  байна. Ерөнхийдөө  2015 оны төсвийг хямралаас гарах төсөв болж чадах уу гэх асуултыг гишүүд тавьж байна. УИХ-ын гишүүн Л.Энх-Амгалан эдийн засгийн өсөлт 2015 онд 10 хувь байна гэж баталчихаад 30 хувиар бууруулж байгаа үндэслэлийн талаар тодруулсан.  Энэ асуултад Сангийн дэд сайд С.Пүрэв "Төсвийн төсөлд орон тоог аль болох бууруулах бодлого баримталсан ч шинээр  ашиглалтад орсон сургууль, цэцэрлэгийн боловсон хүчний тоо 1714 хүнээр нэмэгдсэн. Гэхдээ Засгийн газрын шийдвэрээр 1000, УИХ-ын шийдвэрээр 139 орон тоо багассан"  болохыг онцолсон. Харин агентлагуудын дэд дарга, даргын зөвлөхийн орон тоог цомхотгох асуудлаар ажлын хэсэг гарсан ч эцсийн шийдвэр гараагүй байгаа  аж.

УИХ-ын гишүүн С.Дэмбэрэл Засгийн газрын тусгай сангуудад хичнээн төгрөг төвлөрч байгаа  болон  тусгай сангуудыг цэгцэлсэн эсэхийг тодруулсан юм. Одоогийн байдлаар  1.6 их наяд төгрөгийн зарлагатай 30 гаруй тусгай сан  байдаг аж. Эдгээр  тусгай сангуудыг татан буулгах, үйл ажиллагааг шинэчлэн зохион байгуулах асуудлыг зохицуулах хуулийн төсөл Засгийн газарт яригдаж байгааг ажлын хэсгийнхэн хэллээ.

Түүнчлэн сөрөг хүчний зүгээс  орон нутагт  маш бага төсөв хуваарилсныг шүүмжилж байв. Тухайлбал, нэг аймагт 13 төсөл хөтөлбөрийн дунд нийтэд нь зургаан тэрбум төгрөг  хуваарилсан нь учир дутагдалтай гэж байв. Энэ асуудалд Засгийн газрын тэргүүн   хөрөнгө оруулалтын 1/4 орон нутагт шилжүүлэх зарчмын хүрээнд төсвийг  боловсруулсан гэж тайлбарлалаа. 2015 төсвийг хэлэлцэх явцад  хэд хэдэн гишүүнээс урсгал төсвийг нэмэгдүүлэхгүй гэсэн ч нэмэгдэж орж ирснийг лавлаж байсан. Үүнд Сангийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Х.Ганцогт  "2015 оны төсвийг боловсруулахдаа урсгал төсвийг өсгөхгүй байх бодлого баримталсан. Гадаад томилолтын зардлыг 2 тэрбум, тавилгад зарцуулах хөрөнгийг 4.8 тэрбум, эм эмнэлгийн хэрэгслээс 6.1 тэрбум, бусад урсгал зардлыг 69 сая төгрөгөөр бууруулсан. Харин өнгөрсөн оны цалин хөлсний нэмэгдэл, боловсрол, үйлчилгээний  гэсэн зайлшгүй салбаруудад урсгал зардал нэмэгдсэн зүйл  бий. Бусдаар тэвчиж болохыг зардлыг танасан" гэх хариулт өглөө. Гишүүдийн асуулт хариулт үргэлжилж байна.

С.ОТГОН

 

Дарханы Ардчилсан холбооноос мэдэгдэл гаргажээ

Ардчилсан намын дарга Н.Алтанхуяг Монгол ардын хувьсгалт намын дарга Н.Энхбаяртай 2024 он хүртэл хамтын ажиллагааны гэрээ хийсэнд Дархан-Уул аймгийн Ардчилсан холбооноос шүүмжлэлтэй хандаж, мэдэгдэл гаргажээ. Уг хамтын ажиллагааны гэрээ нь МоАХ-ны хичээл, зүтгэлийг талаар болгож байна гэж үзээд ийнхүү мэдэгдэл гаргасан байна. Тиймээс Ардчилсан намын Үндэсний зөвлөлдөх хороог нэн даруй хуралдуулж, уг шийдвэрийг өөрчлөхийг шаардсан байна.

 

МоАХ-ны Дархан-Уул аймаг дахь салбар зөвлөл

 

Төлбөртэй нийтлэв.

 

 

Гэрээний заалтад өөрчлөлт оруулна

Өчигдөр хуралдсан АН-ын бүлгийн хуралдаанаар Ардчилсан нам МАХН-ын хооронд хамтран ажиллах гэрээ байгуулсантай холбоотойгоор Ерөнхий сайдын мэдээллийг сонссон байна. Үүссэн нөхцөл байдлын талаар гишүүд өөрсдийн байр суурийг илэрхийлж, санал солилцоод АН, МАХН-ын хооронд үзэглэсэн гэрээний зарим заалтуудад өөрчлөлт оруулах шаардлагатай, хоёр нам хоорондын урт хугацааны  стратегийн асуудлууд туссан байгаа учраас намын зохих шатны  эрх бүхий байгууллагаар батлах саналыг  намын удирдлагуудад хүргүүлэх нь зүйтэй гэж үзжээ. Ардчилсан намын бүлгийн дарга Д.Эрдэнэбатаас  гэрээний асуудлаар тодрууллаа. 

-Хоёр намын хамтран ажиллах гэрээтэй холбоотойгоор нийслэлийн Ардчилсан намын дарга Э.Бат-Үүл өчигдөр мэдээлэл хийсэн. Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг дэмжиж байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ АН-ын гишүүддээ   энэ саналаа уриална гэж байсан. Энэ асуудлаар та ямар байр суурь илэрхийлэх  вэ?

-Нийслэлийн Ардчилсан нам мэдэгдэл гаргасан байсан. Э.Бат-Үүл дарга намын удирдлагуудын нэг. Хамтарч ажиллах гэрээтэй холбоотой тодорхой саналаа намын удирдлагад хаяглаж явуулахаар шийдвэр гаргасан. Ардчилсан намын удирдлагад  Ардчилсан намын дарга, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга,  Нийслэлийн Ардчилсан намын дарга багтдаг. Тиймээс Э.Бат-Үүл дарга энэ асуудлыг нам дотроо шийдэх бүрэн боломжтой гэж үзэж байна.

-Хоёр  намын гэрээнд тусгасан ямар заалтыг зайлшгүй өөрчлөх ёстой гэж үзсэн бэ?

-Хамтран ажиллах гэрээний гуравдугаар заалт буюу  тойрогтой холбоотой асуудлыг эргэж харах зайлшгүй шаардлагатай гэж гишүүд үзсэн. Есдүгээр заалт дээр байгаа нэр дэвших гэдгийг  хэрхэн ойлгох талаар ойлголттой болох шаардлага байна.  Мөн улс төрийн бодлого, хөрөнгө оруулалтын талаар гэрээнд тусгах нь зөв эсэх талаар анхаарлаа хандуулах шаардлага байна. Урт  хугацааны стратегийн бодлогын гэрээ байгаа учраас  гэрээний хугацааг хэрхэн авч үзэхээ эрх бүхий байгууллагаар авч үзэх шаардлагатай гэж үзсэн.

-УИХ-д суудалтай улс төрийн намуудыг улсын төсвөөс санхүүжүүлдэг болно гэсэн. Улсын төсөвт хэр ачаалал ирэх юм бэ. Тооцоолол байна  уу?

-Гэрээнд Ерөнхий стратеги зарчимд тусгагдсан байгаа гэж ойлгож болно.  Харин гарах зардлын хэмжээ болон бусад тооцоог гаргах боломжгүй. Улс төрийн намуудын санхүүжилтийн тухай хуулийн төслийг боловсруулах ажлын хэсгийг УИХ байгуулаад боловсруулагдаж байна. Үүнд зөвхөн санхүүжилтийн  бус  өмчийн тухай асуудлыг шийднэ.

С.ОТГОН

 

Ерөнхий сайдыг огцруулахыг дэмжихгүй гэв

УИХ дахь Ардчилсан намын бүлэг өчигдөр үдээс хойш хуралдаж, хоёр асуудлыг хэлэлцсэн юм. Хэлэлцсэн асуудлын талаар өнөөдөр Ардчилсан намын бүлгийн удирдлагууд сэтгүүлчдэд мэдээлэл өглөө. Бүлгийн хуралдаанаар хэлэлцсэн асуудлын нэг нь  МАН-ын 26 гишүүн  бүхий 28 гишүүнээс өргөн барьсан  Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай санал. Ерөнхий сайдыг огцруулах уг асуудлыг бүлгийн хурлаар  хэлэлцээд дэмжих боломжгүй гэх шийдвэр гаргасан байна. Энэ асуудлаар АН-ын бүлгийн дарга Д.Эрдэнэбатаас сэтгүүлчид сонирхсон асуултдаа хариулт авлаа.

-Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай асуудлыг эхэлж  хэлэлцэх үү. Эсхүл одоо өргөн баригдаад байгаа сайд нарын бүрэлдэхүүнтэй холбоотой төслөө хэлэлцэх юм уу?

-Ерөнхий сайдыг огруулах тухай асуудлыг хуулийн дагуу долоо хоногийн дотор байнгын хороогоор хэлэлцэнэ.  Байнгын хороогоор хэлэлцсэний дараа УИХ-ын нэгдсэн чуулганаар хэлэлцэх үүрэгтэй. Сайдуудыг томилох асуудлаар МАН-ын бүлэг  ажлын тав хоногийн завсарлага авсан байгаа. Завсарлын хугацаа дуусмагц хэлэлцэнэ.

-Ерөнхий сайд Н.Алтанхуягийг огцруулах шаардлагагүй гэж үзэж буй шалтгаан нь юу юм бэ?

-Ерөнхий сайдыг огцруулах дөрвөн заалт бүхий шаардлагыг тавьсан. Үүнд тоо хэмжээний тухайд зөрж байгаа, зарим шаардлагууд  Ерөнхий сайдын хувь  хүнийх нь тухайд эрээ цээргүй, үндэслэлгүй халдсан заалтууд орсон байна. Хүнийг гэм буруутай эсэх нь тогтоогдоогүй байхад яллаж болохгүй гэж Үндсэн хуульд заасан.

Гэр бүл хамаатан садан найз  нөхөд  гээд хэвлэл мэдээллээр гарсан зүйлсийг үндэслэл болгож тавьсан нь Үндсэн хуулийг зөрчиж байгаа юм.  Ерөнхий сайдыг огцруулсны дараа эхний ээлжинд доорхи хэргүүдийг шалгуулах ёстой гэсэн заалт орж ирсэн. Огцруулчихаад шалгуулна гэсэн ойлголт байхгүй. Хэрэв Ерөнхий сайд буруутай байгаа бол түүнийг нь нотлосны дараа хариуцлага тооцох нөхцөл үүсч болно. Хоёрдугаарт, Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай Ардын намын санал нь улс зохион байгуулалттай улс төрийн үйл ажиллагаа байна гэсэн дүгнэлтэнд хүрч байна. Тиймээс Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжих боломжгүй гэж үзсэн.

-Ж.Батзандан гишүүн Ерөнхий сайдыг огцруулах саналд  гарын үсэг зурсан байгаа.  Хариуцлага тооцох талаар яригдсан зүйл байгаа юмуу?

-Өнөөдөр УИХ-ын гишүүн Д.Батцогт Ардчилсан намын бүлэгт элсэх  хүсэлтээ илэрхийлсэн нь УИХ-д мэдээлэгдээд баталгаажсан. Ардчилсан намын бүлэг 35 гишүүнтэй. Харин хариуцлага тооцох асуудлыг Ардчилсан намын бүлэг тогтоодоггүй. Гарсан үр дагавар нь тогтоогдвол намынхаа үндсэн дүрмийн хүрээнд шийдвэрлэдэг дүрэмтэй.

С.ОТГОН

 

УИХ-ын гишүүд "Нарантуул" худалдааны төвд ажиллалаа

УИХ дахь МАН-ын бүлгийн гишүүд, тус намын Удирдах зөвлөл, нийслэлийн намын хорооны удирдлагуудын хамт Баянзүрх дүүрэгт байрлах их, дээд сургуулийн оюутнуудтай уулзаж,  зарим худалдааны төвөөр оржээ. Тэд гурван багт хуваагдан ажилласны нэг нь УИХ-ын гишүүн Сү.Батболд, Д.Сумъяабазар, Б.Чойжилсүрэн  нараас бүрдсэн баг байсан юм. Тэд  "Улаанбаатар" их сургууль болон Нарантуул худалдааны төвд очиж, оюутан залуус, худалдаа эрхлэгчидтэй уулзсан юм.  

 Багш оюутнуудтай илэн далангүй ярилцлаа

УИХ-ын гишүүд Улаанбаатар их сургуулийн оюутнуудтай уулзаж, тэдний санал бодлыг сонссон байна. Оюутнуудын зүгээс ээж аавын нь цалин нэмэгддэггүй хэрнээ сургалтын төлбөр өсөөд байдаг, сургалтын төлбөр өсөөд байгаа хэрнээ сургалтын чанарт ахиц гардаггүй гаж тогтолцоо "усан хаван" мэт улам хүрээгээ тэлсээр байгааг эрхэм гишүүдэд "ховлов". Мөн үнийн өсөлтөд дарлуулж байгаагаа ч нуусангүй. Эрхэм гишүүд болон багш оюутнуудын уулзалт ажил хэрэгч уур амьсгалтай болсныг дурдах нь зүйтэй байх. Энэ үеэр УИХ-ын гишүүн, Ерөнхий сайд асан Сү.Батболдтой уулзаж, уулзалтын зорилго ач холбогдлыг талаар лавлахад "МАН-аас ард иргэдтэйгээ уулзах уулзалтыг тогтмол зохион байгуулдаг. Салбар салбарынхантай уулзаж, тэдний санал бодлыг сонсох нь их чухал. Өнөөдрийн хувьд бидний хэдэн гишүүд  Улаанбаатар их сургуулийн багш, оюутнуудтай уулзлаа. Улс орны хөгжлийн хамгийн том гарц бол өндөр боловсролтой, чадварлаг ард иргэдтэй байх нь хамгийн чухал. Хөгжлийн хамгийн том гарц ч гэж хэлж болно. Тэр ч утгаар би боловсролын салбарт их ач холбогдол өгч ирсэн. Миний тэргүүлж байсан Засгийн газрын үед Хүний хөгжлийн сан байгуулж, ард иргэддээ дэмжлэг үзүүлэхийн зэрэгцээ сургалтын төлбөр, боловсролын стандартыг дээшлүүлэх талаар тодорхой ажлуудыг хийж ирсэн. Энэ бүх ажилд сайн зүйлүүд байсан ч бас анхаармаар зүйл ч байсан байна. Үүнийг дүгнэж ярьсан ажил хэрэгч уулзалт боллоо. Цаашдаа боловсролын салбараа бид тогтвортой, ойлгомжтой, хөгжлийн ирээдүйг харсан, улс орны хөгжлийн нэгэн адил авч үзэх ёстой юм байна гэдэгтэй багш оюутнуудтай санал нэгдлээ" хэмээн ярьсан юм.

Наймаачдын борлуулалт буурчээ

"Нарантуул" олон улсын худалдааны төвд УИХ-ын гишүүдийг очиход наймаачдын зарим нь "гэнэтийн зочид"-ыг гайхан хүлээн авч байсан бол,  нөгөө хэсэг нь өөрсдөдөө тулгамдаж байгаа асуудлыг УИХ-ын түшээддээ  илэн далангүй ярьж, шийдвэрлэх арга замын талаар лавлаж байв.

"Нарантуул"-ынхны хамгийн их хөндсөн асуудал нь борлуулалт, орлого эрс муудсаныг онцолж байв.   Өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад ард иргэдийн худалдан авах чадвар маш их буурсан байна. Тэгсэн хэрнээ талбайн түрээсийн төлбөр өндөр байгааг хэлж байлаа. Түүнээс гадна одоо хүйтний улирал эхлэх гэж байгаатай холбоотой ажиллах орчин хүнд байгааг хэлсэн. Тэд "Бид энэ асуудлыг үе үеийн улстөрч, эрх мэдэлтнүүдэд хэлдэг ч шийдвэрлэлгүй өдийг хүрсэн. Та бүхэн тэдний нэгэн адил энд сайхан зүйл яриад, саарал ордондоо ормогц мартчихдаг шүү гэх шүүмжлэлийг ч хэлээд авна лээ.

Уулзалтын үеэр УИХ-ын гишүүн Сү.Батболдтой уулзаж цөөн асуултад хариулт авлаа.

  • Та Ерөнхий сайд байхдаа Нарантуул захаар хэд хэдэн удаа явж байсныг тань санаж байна. Энэ удаа танд юу анзаарагдав, таны явж байсан үетэй харьцуулахад хэрхэн өөрчлөгдсөн байна вэ?
  • Тийм ээ. Би Засгийн газрын тэргүүн байхдаа Нарантуул захын үйл ажиллагаатай танилцаж, энд ажиллаж байгаа иргэдтэйгээ уулзаж байсан. Хэд хэдэн зүйл ажиглагдлаа. Наймаачдын орлого өдөрт 500 мянган төгрөгөөс буудаггүй байсан бол одоо 100 мянган төгрөг хүрэхтэй үгүйтэй л болсон гэж ярьж байна. Өөрөөр хэлбэл, бараа үйлчилгээнийх нь борлуулалт эрс буурчээ. Янз бүрийн зүйл худалдан авахаасаа илүү өдөр тутмын хоол ундандаа хамаг мөнгөө зарцуулж байгаагаа хэллээ. Жижиг дунд үйлдвэрлэгчдийн бүтээгдэхүүн зарагдахгүй байгаагаас ажлын байр нь хумигдаж байгаа юм байна.  Тэднийг дэмжих дэмжлэг дутуу, нээлттэй биш, санхүүгийн их боломж яригдаж байгаа мөртлөө хүртээмж, ил тод байдал нь хангалтгүй байна гэж тэд ярилаа. Мөн ам.доллар, юаньтай харьцах төгрөгийн ханш суларснаас үүдсэн бэрхшээлийг иргэд их ярьж байна.
  • Нийгмийн хамгаалал, тухайлбал нийгмийн даатгалаа төлдөг баймаар байна гэж  ихэнх иргэд  ярьж байсан. Таны тэргүүлж байсан Засгийн газрын үед энэ талаарх эрх зүйн орчин бүрдсэн байсан гэж таны хариулахыг сонслоо. Энэ талаар та дэлгэрүүлж ярина уу?
  • Наймаа эрхэлж байгаа тэднийг  нийгмийн даатгалд хамруулах хууль эрх зүйн үндэс нь манай Засгийн газрын үед хийгдсэн. Хэрэгжилт, гүйцэтгэл нь удааширалтай яваа юм байна. Өөрөө төлж байгаа хэсэг нь байхад ихэнх нь шимтгэлээ төлж чадахгүй байгаа гэж ярилаа. Зохион байгуулалтын ажил хэрэгтэй байгаа юм байна гэж харлаа. Энэ олон хүн тэттгэвэргүй болох асуудал яригдаж байна.

 

УИХ-ын гишүүд Нарантуул худалдааны төвд ажиллалаа

УИХ дахь МАН-ын бүлгийн гишүүд, тус намын Удирдах зөвлөл, нийслэлийн намын хорооны удирдлагуудын хамт Баянзүрх дүүрэгт байрлах их, дээд сургуулийн оюутнуудтай уулзаж,  зарим худалдааны төвөөр оржээ. Тэд гурван багт хуваагдан ажилласны нэг нь УИХ-ын гишүүн Сү.Батболд, Д.Сумъяабазар, Б.Чойжилсүрэн  нараас бүрдсэн баг байсан юм. Тэд  "Улаанбаатар" их сургууль болон Нарантуул худалдааны төвд очиж, оюутан залуус, худалдаа эрхлэгчидтэй уулзсан юм.  

 Багш оюутнуудтай илэн далангүй ярилцлаа

УИХ-ын гишүүд Улаанбаатар их сургуулийн оюутнуудтай уулзаж, тэдний санал бодлыг сонссон байна. Оюутнуудын зүгээс ээж аавын нь цалин нэмэгддэггүй хэрнээ сургалтын төлбөр өсөөд байдаг, сургалтын төлбөр өсөөд байгаа хэрнээ сургалтын чанарт ахиц гардаггүй гаж тогтолцоо "усан хаван" мэт улам хүрээгээ тэлсээр байгааг эрхэм гишүүдэд "ховлов". Мөн үнийн өсөлтөд дарлуулж байгаагаа ч нуусангүй. Эрхэм гишүүд болон багш оюутнуудын уулзалт ажил хэрэгч уур амьсгалтай болсныг дурдах нь зүйтэй байх. Энэ үеэр УИХ-ын гишүүн, Ерөнхий сайд асан Сү.Батболдтой уулзаж, уулзалтын зорилго ач холбогдлыг талаар лавлахад "МАН-аас ард иргэдтэйгээ уулзах уулзалтыг тогтмол зохион байгуулдаг. Салбар салбарынхантай уулзаж, тэдний санал бодлыг сонсох нь их чухал. Өнөөдрийн хувьд бидний хэдэн гишүүд  Улаанбаатар их сургуулийн багш, оюутнуудтай уулзлаа. Улс орны хөгжлийн хамгийн том гарц бол өндөр боловсролтой, чадварлаг ард иргэдтэй байх нь хамгийн чухал. Хөгжлийн хамгийн том гарц ч гэж хэлж болно. Тэр ч утгаар би боловсролын салбарт их ач холбогдол өгч ирсэн. Миний тэргүүлж байсан Засгийн газрын үед Хүний хөгжлийн сан байгуулж, ард иргэддээ дэмжлэг үзүүлэхийн зэрэгцээ сургалтын төлбөр, боловсролын стандартыг дээшлүүлэх талаар тодорхой ажлуудыг хийж ирсэн. Энэ бүх ажилд сайн зүйлүүд байсан ч бас анхаармаар зүйл ч байсан байна. Үүнийг дүгнэж ярьсан ажил хэрэгч уулзалт боллоо. Цаашдаа боловсролын салбараа бид тогтвортой, ойлгомжтой, хөгжлийн ирээдүйг харсан, улс орны хөгжлийн нэгэн адил авч үзэх ёстой юм байна гэдэгтэй багш оюутнуудтай санал нэгдлээ" хэмээн ярьсан юм.

Наймаачдын борлуулалт буурчээ

"Нарантуул" олон улсын худалдааны төвд УИХ-ын гишүүдийг очиход наймаачдын зарим нь "гэнэтийн зочид"-ыг гайхан хүлээн авч байсан бол,  нөгөө хэсэг нь өөрсдөдөө тулгамдаж байгаа асуудлыг УИХ-ын түшээддээ  илэн далангүй ярьж, шийдвэрлэх арга замын талаар лавлаж байв.

"Нарантуул"-ынхны хамгийн их хөндсөн асуудал нь борлуулалт, орлого эрс муудсаныг онцолж байв.   Өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад ард иргэдийн худалдан авах чадвар маш их буурсан байна. Тэгсэн хэрнээ талбайн түрээсийн төлбөр өндөр байгааг хэлж байлаа. Түүнээс гадна одоо хүйтний улирал эхлэх гэж байгаатай холбоотой ажиллах орчин хүнд байгааг хэлсэн. Тэд "Бид энэ асуудлыг үе үеийн улстөрч, эрх мэдэлтнүүдэд хэлдэг ч шийдвэрлэлгүй өдийг хүрсэн. Та бүхэн тэдний нэгэн адил энд сайхан зүйл яриад, саарал ордондоо ормогц мартчихдаг шүү гэх шүүмжлэлийг ч хэлээд авна лээ.

Уулзалтын үеэр УИХ-ын гишүүн Сү.Батболдтой уулзаж цөөн асуултад хариулт авлаа.

  • Та Ерөнхий сайд байхдаа Нарантуул захаар хэд хэдэн удаа явж байсныг тань санаж байна. Энэ удаа танд юу анзаарагдав, таны явж байсан үетэй харьцуулахад хэрхэн өөрчлөгдсөн байна вэ?
  • Тийм ээ. Би Засгийн газрын тэргүүн байхдаа Нарантуул захын үйл ажиллагаатай танилцаж, энд ажиллаж байгаа иргэдтэйгээ уулзаж байсан. Хэд хэдэн зүйл ажиглагдлаа. Наймаачдын орлого өдөрт 500 мянган төгрөгөөс буудаггүй байсан бол одоо 100 мянган төгрөг хүрэхтэй үгүйтэй л болсон гэж ярьж байна. Өөрөөр хэлбэл, бараа үйлчилгээнийх нь борлуулалт эрс буурчээ. Янз бүрийн зүйл худалдан авахаасаа илүү өдөр тутмын хоол ундандаа хамаг мөнгөө зарцуулж байгаагаа хэллээ. Жижиг дунд үйлдвэрлэгчдийн бүтээгдэхүүн зарагдахгүй байгаагаас ажлын байр нь хумигдаж байгаа юм байна.  Тэднийг дэмжих дэмжлэг дутуу, нээлттэй биш, санхүүгийн их боломж яригдаж байгаа мөртлөө хүртээмж, ил тод байдал нь хангалтгүй байна гэж тэд ярилаа. Мөн ам.доллар, юаньтай харьцах төгрөгийн ханш суларснаас үүдсэн бэрхшээлийг иргэд их ярьж байна.
  • Нийгмийн хамгаалал, тухайлбал нийгмийн даатгалаа төлдөг баймаар байна гэж  ихэнх иргэд  ярьж байсан. Таны тэргүүлж байсан Засгийн газрын үед энэ талаарх эрх зүйн орчин бүрдсэн байсан гэж таны хариулахыг сонслоо. Энэ талаар та дэлгэрүүлж ярина уу?
  • Наймаа эрхэлж байгаа тэднийг  нийгмийн даатгалд хамруулах хууль эрх зүйн үндэс нь манай Засгийн газрын үед хийгдсэн. Хэрэгжилт, гүйцэтгэл нь удааширалтай яваа юм байна. Өөрөө төлж байгаа хэсэг нь байхад ихэнх нь шимтгэлээ төлж чадахгүй байгаа гэж ярилаа. Зохион байгуулалтын ажил хэрэгтэй байгаа юм байна гэж харлаа. Энэ олон хүн тэттгэвэргүй болох асуудал яригдаж байна.

 

Тэгвэл Ардын намтай гар барья

Нийслэлийн АН-ын дарга Э.Бат-Үүл өчигдөр мэдэгдэл хийв. Ардчилсан намын дарга Н.Алтанхуягийг шүүхэд өгөх болсон тухай юм. Шалтгаан нь Ардчилсан намын дарга эрх мэдлээ хэтрүүлэн ашиглаж, МАХН-тай хамтран ажиллах гэрээ байгуулсан явдал гэв. Тиймээс нийслэлийн Ардчилсан нам энэ явдлыг эсэргүүцэж, Ардчилсан намын дарга Н.Алтанхуягийн МАХН-тай байгуулсан гэрээг хүчингүй болгуулахаар шүүхэд хандах юм байна.
Э.Бат-Үүл даргын хийсэн энэ удаагийн мэдэгдэлд олон нийтийн төдийгүй, Ардчилсан намын өөрийнх нь гишүүдэд сэтгэгдэл төрүүлэхүйц зүйл олон байсныг хэлэх хэрэгтэй. "Ганц өөрийнхөө суудлыг авч үлдэхийн тулд танхимынхаа долоон сайдыг золигт гаргалаа, авлигатай тэмцэл хийнэ гэж гарч ирсэн Засгийн газар Монголын хамгийн  том авилгачинг хамгаалалтандаа авлаа" гэх мэтчилэн. Үүнийг нь балешиглаж зарим нэг аймгийн намаас ч дагалдах мэдэгдлүүдийг гаргаж эхэлсэн сурагтай.

Үнэндээ бол Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг өөрийн танхимд бүтцийн өөрчлөлт хийхээ мэдэгдсэн нь ч, фракциудынхаа амыг хаах гэж талын нэг тараасан яамдаа цуглуулж нэгтгэхээр болсон нь ч олон нийтийн хувьд талархууштай үзэгдэл байсан. Харамсалтай нь, УИХ-др оруулж ирсэн сайд нарын томилгооны тухайд сайшаах хүн гараагүй нь ч бас үнэн. Гэвч үнэндээ зургаан яамны зургаан сайд дээр Гадаад харилцааныхаа сайдыг хүртэл чөлөөлөх болсон нь үнэндээ хэний шахалт билээ дээ. Гадаад харилцааны сайдаар Л.Пүрэвсүрэнг томилуулах нь Ерөнхийлөгчийн, Сангийн сайдад нэр дэвшээд байгаа Д.Зоригт бол МҮДН-ын, Уул уурхай, эрчим хүчний сайдад дэвшүүлсэн Р.Жигжид нь "Шонхор" фракцийн /бүр тодруулбал, өмнө нь сайд байсан Д.Ганхуягийн халаасны хүн/, харин Барилга, хот байгуулалт, зам тээврийн сайдаар нэр дэвшээд байгаа Ц.Цолмон бол МАХН-ын дарга Н.Энхбаярын шахаа. Нэмэгдэхүүний байрыг сольсон ч нийлбэрийн чанарт өөрчлөлт гардаггүйн жишээ.

Хэрвээ Ерөнхий сайд үнэхээр өөрийнхөө сандал суудлыг бодсон бол бүтцийн өөрчлөлтөд орж байгаа зургаан яамныхаа гурвынх нь сайдыг чөлөөлөөд, гурвыг нь үргэлжлүүлэн томилоод цаашаа явж болох байв. Бүтцийн өөрчлөлтийг бүтцийн өөрчлөлт гэж харсан бол, бусад нь ч бас тэгж хүлээж авдаг байсан бол шүү дээ. Ямар ч байсан танхимынхаа тэн хагасыг чөлөөлөөд, сууж байгаа сандлынхаа хөлийг хөрөөдөөд сууж байх тэнэг лав яавч биш. Гэвч дахиад л нам доторх фракциудын дайн, эрх мэдлийн төлөөх түрэмгийлэл Н.Алтанхуягийг өөрийг нь буланд шахчихлаа. Засгийн газарт хийсэн бүтцийн өөрчлөлт дахиад л фракциудын тохиролцооноос илүү гарч чадсангүй. Энэ бол Н.Алтанхуягтай гэхээсээ илүү Ардчилсан намтай бүхэлд нь хамаатай зүйл. Бас засгаа ирэх 2016 оны сонгууль хүртэл хадгалж үлдэх, улс төрийг хэсэг хугацаанд ч болов тогтвортой байлгах гэсэн Н.Алтанхуягийн чармайлт. Тэгэхгүй бол засгийн гадна үлдсэн захын дурак нь "Алтанхуяг Ерөнхий сайд байснаас Ардчилсан нам лааз өшиглөсөн нь дээр" гээд байшингаа галдаж мэднэ. Энэ чинь л Ардчилсан нам шүү дээ.   

Баабар бүр 2010 онд энэ Засгийн газар байгуулагдахаас ч өмнө бичиж байсан даа. "Алтанхуяг бол манай өнөөгийн ердийн л нэг популист. Н.Энхбаяртайгаа, Сү.Батболдтойгоо, У.Хүрэлсүх, "Зи"-тэйгээ, ичин ичин норовтойгоо, жаран наймтайгаа, хутга Эрдэнээтэйгээ, сайхан муухай самбуунуудтайгаа, завсрын үеийн цайчихсан луйварчингуудтайгаа, хиншүү Ганбаатайгаа, иргэний рэкетчингүүдтэйгээ, Баяртай, Батзандантайгаа, Нямдоржтойгоо яаг адилхан улаан популистууд. Баруунтан ч биш, зүүнтэн ч биш, ардчилагч ч биш коммунист ч биш. Эдний хооронд ачир дээрээ ямар ч ялгаа байхгүй. Гэхдээ өнөөдөр бидэнд тогтвортой байдал хэрэгтэй. Ялангуяа өнөөдөр! Жоом алах гэж хөөцөлдөж яваад байшингаа шатаачиж болохгүй. Жоом үргэлж байсан, цаашид ч байх болно..." гэж. Одоо ч энэ үг хуучраагүй л байна, лав мөддөө хуучрахгүй биз.

Тиймээс дотоодын ийм зөрчилтэй, гаднаа тогтворгүй /Бүтцийн өөрчлөлтийн сургаар МАН удирдлагууд ордны гадна цэргүүдээ жагсаагаад 14 хонож байна. Тэдний хувьд Х.Алтанхуягийг огцруулж, илүү ид шидтэй нэгнийг Ерөнхий сайдаар тавих тухай биш, харин энэ завшааныг ашиглаад МАН-ыг Засгийн газарт оруулах гэж л чармайж байгаа/ даван туулах ганц арга нь Засгийн газарт хамтарч байгаа МАХН-тай харилцаагаа зузаатгах явдал. АН-ын даргын МАХН-тай байгуулсан гэрээ ч ийм зорилготой биз. Ийм үед Нийслэлийн Ардчилсан намын даргын хийсэн мэдэгдэл Н.Алтанхуягийн засаглалыг дахин нэг удаа "накаут"-ад хийчихлээ. Н.Алтанхуягийг жадлаад зогсохгүй Ардчилсан намыг ч гэсэн давхар нэрвэж байгаа хэрэг.

Бат-Үүл баатрын хувьд Н.Энхбаяр ганцаараа "авилгачин" харагддаг байж болно л доо. Тэгж үзэн ядах шалтгаан ч бас бий. Гэхдээ Ардчилсан нам авилгатай тэмцэх юм уу, эсвэл Н.Энхбаяртай тэмцээд байгаа юм уу гэдэг өөр асуудал. Монголын төр Н.Энхбаярыг хийсэн хэргийнх нь төлөө нэг удаа ялласан. Гэхдээ түүний улс төрийн үйл ажиллагаа явуулах эрхийг нь хуулиар хориглоогүй. Угаасаа тийм заалт, ял зэм Монгол Улсын аль ч хуульд байхгүй. Хэрвээ энэ хүнд ахиад өөр хийсэн хэрэг байдаг бол, ял зэм нь дутуу байсан юм бол Ерөнхийлөгч өөрөө түүнд яагаад өршөөл үзүүлсэн байх вэ.

Уг нь бол Н.Алтанхуяг даргын Н.Энхбаяртай байгуулсан гэрээнд Ардчилсан намынхан бус, МҮАН-ынхан түрүүлж бухимдах ёстой юм шүү дээ. Эвслийн хоёр нам байхад яагаад нэг намтай нь гэрээ байгуулав гэж. ИЗН жишээ нь бас бухимдаж болно, адилхан Засгийн газарт хамтарч байгаагийнхаа хувьд. Гэвч эдний аль аль нь Ардчилсан намаас угшилтай намууд. МҮАН-аас гэхэд УИХ-д сонгогдсон таван гишүүний хоёр нь өөр намд /Д.Батцогт АН-д, Ц.Цолмон МАХН-д/ орчихсон, гурван гишүүнтэй. ИЗН ердөө хоёр гишүүнтэй. Одоогийн энэ нөхцөлд Ардчилсан нам тэднийг өөртөө нэгтгэх тухай ярихаас биш, хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулах хэлбэрт шилжиж болохгүй. Харин МАХН-ын хувьд хэзээ ч АН-тай нэгдэхгүй. Тиймээс энэ намтай гэрээ байгуулахаас өөрөөр хамтран ажиллах боломж бололцоо ч байхгүй. Ингэж байж ирэх сонгуулиар Ардчилсан нам МАН, МАХН-ын саналыг дахин хуваах боломжтой. Яг өнгөрсөн удаагийн 2012 оны сонгууль шиг. Харин тэр гэрээгээ 2024 оныг дуустал хийдэг энэ тэр нь жаахан утопи юм болчихсон байх л даа.

Э.Бат-Үүл даргын бухимдаад байгаа нэг зүйл нь "Ардчилсан намын анхан, дунд шатны бүх байгууллага ирэх бүх сонгуулиудаар МАХН-ын нэр дэвшигчдийг дэмжиж ажиллах" үүрэг хүлээсэн явдал. Үүнийг намын жирийн гишүүд хэзээ ч хүлээн зөвшөөрөхгүй гэж тэр эгдүүцээд байгаа. Магадгүй тийм ч байх. Тэгвэл өнгөрсөн бүх сонгуулиар МАН-тай нэгийгээ үзэж, нэхий дээлээ уралцаж явсан АН-ын жирийн гишүүд МАН-тай хамтарч засаг байгуулахыг, тэднээр засаглуулахыг зөвшөөрөх болов уу. МАН-тай хамтарсан Засгийн газар жишээ нь хотын даргаа Ардчилсан намд өгөх болов уу...?       

Дахиад л Баабараар дуусгая. "Жоомоо алах гэж хөөцөлдөж яваад байшингаа шатаачиж болохгүй. Уг нь ч байшингаа шатаачихвал муусайн жоомнууд бүгд үхээсгий л дээ. Гэхдээ байшин хайрнаа даа? Жоом үргэлж байсан, цаашид ч байх болно. Амьдрал дээшлээд л байна, улс орон хөгжөөд л байна. Бүгдийг бид даван туулна. Бөө нарыг, лам нарыг, үзмэрч нарыг даван туулна. Энэ популистуудыг ч даван туулна. Дараа үеийн боловсролтой ухаалаг залуус ирж явна. Тэр болтол тэсээд өнгөрөх хэрэгтэй байна. Байшингаа шатаачихаад үнс нурам хүлээлгэж өгвөл тэд юун дээр юу босгох болж байна? 1990 оны хувьсгал бидэнд асар том бололцоо олгосон. Олгосон бололцоог сайнтай ч, муутай ч ашиглаад л явна. Жоомноос болоод босгосон болгоноо бүгдийг нь шатаачих гэж үү?"

Б.СЭМҮҮН

 

МАХН-АН-ын гэрээний сайн, муу тал

Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг өнгөрсөн бямба гаригт МАХН-ын дарга Н.Энхбаяртай хамтран ажиллах гэрээг байгуулсан талаараа өчигдөр албан ёсоор мэдээлсэн. МАХН-ын зүгээс хамтын ажиллагаагаа цаашид баталгаажуулах, итгэлцлийг бий болгох гэрээг байгуулъя гэсэн саналыг өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард ирүүлсний  дагуу Ардчилсан намын Гүйцэтгэх зөвлөл хуралдаад өнгөрсөн тавдугаар сарын 28-нд хамтран ажиллах гэрээг байгуулж болох шийдвэрийг гаргажээ. Нийт 14 заалттай уг гэрээг байгуулснаас үүдэн АН-ын дарга Н.Алтанхуягийг намын дүрмээ  зөрчлөө,  МҮАН  жийгдлээ гэх  зэргээр ярьж буй. Энэхүү гэрээний талаар зарим  гишүүдийн  байр суурийг авлаа.

Ц.Цолмон : Хоёр намд ашигтай гэрээ болсон

-МАХН эвсэл байгуулсан МҮАН-аас нууцаар салж АН-тай гэрээ  байгуулсан зүйл байхгүй. МҮАН, МАХН хоёр АН-тай байгуулсан гэрээнээс илүү урт хугацаанд хамтран  ажиллах гэрээтэй. Тэр гэрээг  үгүйсгэж,  хүчингүй болгосон зүйл байхгүй. АН-тай гэрээ байгуулснаас болоод  МҮАН-ын гишүүд маргалдсан, зөрчилдсөн  асуудал болоогүй. Намын дарга намаа төлөөлж шийдвэр гаргадаг. Түүнийгээ намын бусад  нөхөддөө ойлгуулдаг. АН-ын дарга Н.Алтанхуяг Удирдах зөвлөлөөрөө асуудлаа хэлэлцсэн гэж ойлгож байгаа. Энэ бол АН-ын дотоод асуудал учраас бид оролцож, өмнөөс нь тайлбар хийх нь зохимжгүй. Ер нь улс төрийн намууд гэрээтэй ажиллаж сурах шаардлагатай. Өмнө нь  тэр намын дарга нар уулзаж гэнэ, тийм асуудал ярьж гэнэ гэдэг байдлаар л ярьдаг байсан шүү дээ. Харин  ингэж албан ёсоор гэрээ байгуулсан нь олон улсын жишгээр бол нэг шат ахиж байна.  АН МАН хоёр тодорхой асуудлаар  гэрээ байгуулж болно шүү дээ.  Гол нь төрийн боловсон хүчний асуудал  чухал. Нэг нам гарахаар л дээр пооргүй бужигнадаг  байж болохгүй. Зарим хүмүүсийн мэдээлэл дутуу байж магадгүй. Алсын хараатай, хоёр намын эрх ашигт нийцсэн гэрээ  байгуулсныг шүүмжлэх биш өөрсдөө бас энэ жишиг рүү ормоор байна. Засгийн газар тогтвортой ажиллахад  ч энэ гэрээ сайнаар нөлөөлнө. Н.Алтанхуягийг Ерөнхий сайд болсны дараа ч биш олон сар жил яригдаж байгаад байгуулсан гэрээ.

Р.Бурмаа: Гэрээний талаар  огт мэдээгүй байсан

-Гэрээ байгуулсан тухай өчигдөр хэвлэлээс л сонслоо. АН-ын дарга Н.Алтанхуяг дүрмээ зөрчсөн гэж үзэж байна. Энэ  асуудлыг Үндэсний зөвлөлдөх хороогоор оруулалгүй шийдвэрлэсэн.

 

 

 

 

 

Р.Амаржаргал: Үг дуугүй хүчингүй болгох хэрэгтэй

-Ийм гэрээ байгуулсанд үнэхээр цочирдож байна. Намын тодорхой институт гэж байна л даа.  Намын бүлэг, намын ҮЗХ гэх мэт. Гэтэл энэ асуудлыг огт хэлэлцэлгүй шийдсэн. Энэ нь намыг монополчилж, өмчилж байгаагийн нэг илрэл гэж харж байгаа. Хэрэв би андуураагүй бол намын  дүрэмд  өөр намтай гэрээ байгуулах асуудлыг Үндэсний зөвлөлдөх хороо хуралдаж шийднэ гэж заасан. Ямар ч байсан энэ гэрээг үг дуугүй хүчингүй болгох хэрэгтэй. Үндэсний зөвлөлдөх хороо сүүлийн 3-4 жил  хуралдаагүй байгаа шүү дээ.

 

Д.Ганбат: Н.Алтанхуягийн мэддэг асуудал биш

-Миний ойлгож байгаагаар МАХН-тай гэрээ байгуулах асуудлыг намын их хурлаар хэлэлцээгүй, Үндэсний зөвлөлдөх хороо, Гүйцэтгэх зөвлөл  хуралдаагүй. Ийм нөхцөлд гэрээ байгуулсан нь учир дутагдалтай. Энэ асуудлыг  намын дарга Н.Алтанхуяг, Хотын дарга Э.Бат-Үүл ч мэддэг юм биш.

 

 

О.Баасанхүү: Сонгуулийн марафон битгий хий

-МАХН бага чуулганаа  өдөржин шөнөжин хуралдуулаад АН-тай гэрээ байгуулах асуудлыг  шийдвэрлэсэн. МАН 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн марафоноо битгий эхлүүл. Энэ гэрээгээр намууд өөрийн өмчтэй байхыг хориглоё, намуудын санхүүжилтийг ил болгоё гэсэн. Улстөрийн намуудын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах хүрээнд "Улстөрийн нам нь бизнес эрхлэгчдээс хандив авдагийг хориглоё, улстөрийн намууд өмч хөрөнгөтэй байхыг дээрх хуулийн хүрээнд хориглоё" гэдэг дээр хоёр нам санал нэгдсэн. Үүнийг яагаад эсэргүүцээд байгаа юм.

С.ОТГОНСҮРЭН

УИХ-ын чуулган завсарлав

Төрийн ордноо хуралдсан чуулганы нэгдсэн хуралдаан түр завсарлаж үдээс хойш 14 цагаас хуралдахаар боллоо. Үдээс өмнөх хуралдаанаар 2015 оны нэгдсэн төсвийн тухай хуулийн төслийг хэлэлцсэн бөгөөд сөрөг хүчний гишүүдээс голдуу орон нутагт хувиарлагдсан мөнгө ялгавартай байгаа тухай шүүмж гарч байв. Уг төсөлтэй холбоотой гишүүдийн асуултад засгийн газрын зүгээс ямар нэгэн ашиг сонирхол, үзэмжээр асуудалд хандаагүй хэмээн тайлбар хийж, ирэх онд гол шүүмжлэл болж буй цалин тэтгэврийн өсөлт, валютын ханш, өргөн хэрэглээний барааны өсөлтийг хязгаарлах бодлогоор ажиллана гэдгээ хэлээд байна. Үдээс хойшхи хуралдаанаар ирэх оны төсвийн төслийг үргэлжлүүлэн хэлэлцэнэ.

Б.ЭНХ

 

ЕС-ыг огцруулах асуудлыг маргааш хэлэлцэнэ

УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны хуралдаанаар маргааш Ерөнхий сайдыг огцруулах эсэх тухай асуудлыг хэлэлцэхээр төлөвлөөд байна. Хуульд зааснаар УИХ эл асуудлыг 14 хоногт багтаан шийдвэрлэх ёстой. Тодруулж хэлбэл, огцруулах хуулийн төслийг өргөн мэдүүлсэн өдрөөс хойш долоо хоногт багтаан холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хэлэлцэнэ. Үүний дараа мөн долоо хоногт багтаан УИХ асуудлыг хэлэлцэж эцсийн шийдвэр гаргах юм. Гэхдээ Байнгын хороо, УИХ-ын чуулганаар дээрх асуудлыг хэлэлцэх шатанд аль нэг намын бүлгээс завсарлага авбал асуудал хойшлогдож болзошгүй.

Ерөнхий сайдыг огцруулах хуулийн төслийг УИХ дахь МАН-ын бүлгийн гишүүд санаачлан УИХ-ын гишүүн Ж.Батзандан, УИХ-ын дэд дарга Л.Цог нар дэмжсэн юм. Нийт 28 гишүүн огцруулах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж, гарын үсэг зурсан юм. 

Г.НАРАН 

2014/10/20

“Шинээр обьект барих мөнгө төсөвлөөгүй”

УИХ-ын чуулганы хуралдаанаар 2015 оны нэгдсэн төсвийн тухай төслийг хэлэлцэж байна. Гишүүдийн зүгээс өөрсдийн аймаг орон нутагт хувиарлагдсан төсвийг хасч, танасан зүйл байгаа эсэх талаар тодруулж "аймгийн хөрөнгө оруулалтын дүн ялгаатай харагдаж буй" тухай нийтлэг шүүмжийг хэлцгээж байв.

Засгийн газрынхны өгч буй хариу тайлбараар аймаг орон нутгуудад эрх, хөрөнгө оруулалт шилжиж буйтай холбоотойгоор төсөв шилжсэн, хэн нэгний үзэмжээр ялгамжтай тогтоосон зүйл байхгүй гэж байв. Яг энэ асуудлаар нийслэлийн Засаг дарга Э.Бат-Үүл шүүмжлэлтэй буйгаа илэрхийлэн "Хотын төсөв аюулд орчихсон байгаа. Энэ төсөв батлагдах юм бол хот зүгээр л цалин, нийтийн тээврийн тэтгэлэг олгодог урсгал данс л болно. Улаанбаатар хотын суурь тэнцлийг 280 тэрбумын ашигтай мэт харуулж байгаа. Засгийн газар тавьж чадахгүй цалингийн зардлаа хот дээр тавьчихсан. Нийслэлийн төсөв гэж нэг агентлагын төсвөөс дор болж байна. Суурь зардлыг бидэнд хариуцуулж байгаа юм бидэнд НӨАТ-ийг өгөөч гэж санал тавьж байгаа" гэв. Үүнд "Суурь зардлыг орлогод нь тааруулж нэмж өгсөн. Дээрээс нь 128 тэрбум төгрөгийг тэтгэмж олгож буй" гэсэн байна.

Дараагаар нь гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ "Айл өрхийн амьдрал бэрх байна. Гэтэл энэ төсөв дээр үзүүлэлтүүд өссөн талаар танилцууллаа. Ингэж худлаа мэдээлэл өгч болохгүй. Хэнтий аймагт хэрэгжүүлэх төсөл хөтөлбөрүүдэд юу ч өгсөнгүй. Захын гэр хороололд амьдрал алга" гэж шүүмжиллээ.  Ц.Даваасүрэн мөн энэ санааг дэмжиж "УИХ –ын чуулган дээр чинь газрын даргаас дээш албан тушаалтан ч ирж тайлбар өгөхөө болилоо. Энэ бол төсвийн захиран зарцуулагчдад хариуцлага тооцож чаддаггүйтэй холбоотой. УИХ-аас гарч буй шийдвэрүүдийн хэрэгжилтийг анхаарахгүй бол болохгүй нь. Орон нутагт эрхийг нь шилжүүлж байна гээд нийслэлд баахан ачаагаа шилжүүлчихэж болохгүй байх. Эх үүсвэрийг нь шийдэж өгөөгүй байж ингэж болохгүй" гэв. 

Ирэх оны төсөвт шинээр барих обьектийг санхүүжүүлэх хөрөнгө оруулалт тусаагүй байна хэмээн гишүүд шүүмжилсэн бөгөөд үүнд Н.Алтанхуяг "Шинээр барих, тэр олон дуусаагүй зүйлийг чинь дуусгая гэвэл төсвийн хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлнэ. Гэвч өнөөдөр тийм боломж байхгүй. Бондын мөнгөөр сургууль, цэцэрлэг барьж болохгүй.  Харин буцалтгүй тусламжаар шийдэх боломжтой" гэсэн юм.

Үргэлжлүүлэн гишүүн Ц.Нямдорж "Шүүхийн Ерөнхий зөвлөлөөс асуух зүйл байна. Дээд шатны шүүхийн шүүгч, анхан шатны шүүхийн шүүгчийн цалин тэмээ ямаа шиг өөр. Хуульзүйн сайдаа цагдаагийн кабонд төсөвлөсөн зүйл юу ч алга байгаа нь ямар учиртай вэ. Хуулийн сайдын багц дотор шүүхийн байшингийн зардал ороод ирж. Үүнийгээ яагаад Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн багцад шилжүүлэхгүй байгаа юм. Үүний чинь цаана Үндсэн хуулийн асуудал байна" гэсэн юм.

Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн дарга Н.Лүндэндорж үүнд "Шүүгчдийн цалин тогтоох тухай асуудлаар УИХ-ын ажлын хэсэг ажиллаж байгаа. Анхан шатны шүүхийн шүүгч 2,7 сая төгрөгийн цалинтай, давж заалдах шатны шүүгч 2,9 сая, дээд шатны шүүхийн шүүгч 3,2 сая төгрөгийн цалинтай" гэв. Мөн Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжин "Хөдөөгийн алслагдсан сумдад кабон барих төсвийг суулгасан. Гэхдээ кабоны зардлууд орон нутагт шилжиж буй хөрөнгө оруулалт дотор багтаж буй. Шүүхийн байшинтай холбоотой асуудалд хариулт өгье. Эхлээд стандартыг нь гаргаж өгч байгаа юм. Түүнээс цаашхи шүүхийн барилга байгууламжийн асуудал нь Шүүхийн зөвлөлдөө очно. Гол нь хаана бичигдэх нь гол биш, хуулийн байгууллагын барилгууд шуурхай баригдан ашиглалтад орж, хэвийн үйл ажиллагаа явагдаж байх нь чухал" гэж хариуллаа.

Чуулганы хуралдаан үргэлжилж байна.

Б.ЭНХ

 

Гадаад бодлого дээр Монголын жинг нэмэх бодлогын нэг ялалт

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Италийн Милан хотноо АСЕМ-ын дээд хэмжээний уулзалтад амжилттай оролцоод ирлээ. Жил 9 сарын дараа дараагийн дээд хэмжээний уулзалтыг эх орондоо хүлээн авах боллоо. Гадаад бодлого дээр арвин ургацтайгаар энэ оныг үдэх гэж байна. Энэ талаар гадаад бодлогын судлаач-профессор, Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин Дашдоржийн Баярхүүгээс манай сурвалжлагч А.Тулга тодруулга авч ярилцлаа.

-Эхлээд энэ АСЕМ гэдэг байгууллагаас эхлэе. Ази-Европыг холбосон тив дамжсан томхон байгууллага бололтой. Үүсэл хөгжил, ялангуяа онцлогоос нь Та тодруулна уу.

-АСЕМ (ASEM — Asia-Europe Meeting) бол тив дамнасан байгууллага гэж шууд нэрлэхэд түвэгтэй. Байнгын ажиллагаатай олон улсын Засгийн газар хоорондын байгууллага биш, НҮБ шиг, эсвэл Европын Холбоо шиг хэмээн адилтгаж ойлгож хараахан болохгүй. АСЕМ-ын нарийн бичгийн дарга нарын газар гэж байхгүй. Энэ бол ерөөсөө л олон улсын форум юм. Гэхдээ Евразийн форум гэж нэрлэж болохгүй. "Евразийн" гэвэл өөр утга дагалдана. Анхлан Европын Холбоог төлөөлөн Франц, АСЕАН буюу Зүүн өмнөд Азийн улсуудын холбоог төлөөлөн Сингапур санаачилга гарган 1996  онд Бангкокт хуралдуулсан форум. ЕХ+АСЕАН=АСЕМ гэсэн бүтцээр анхлан буй болсон тив хоорондын санал солилцох яриа хэлэлцээний механизм. Тэр үед "АСЕАН+3" буюу АСЕАН-ы гишүүдээс гадна Өмнөд Солонгос, Хятад, Япон гурав нэмэгдэж анхны уулзалтаа хийсэн. Анхнаасаа л хоёр жил тутамд хоёр тивд ээлжлэн дээд хэмжээнд уулзалдаад байя хэмээн тохирсноороо өнөөг хүртэл ажиллаж байна. 1998 онд Лондонд, 2000 онд Сөүлд, 2002 онд Копенхагенд гэхчлэн түүчээлэн явсаар өнөөгийн Милан руу ирсэн. Эрчимтэй хөгжиж буй бүс нутгийн улс төр-эдийн засгийн хоёр том эвслийг нэгтгэсэн энэ форум 2004 оноос тив дамнасан гэх утгаа олсон гэх үү дээ. Өнгөрсөн 10 жилд форумыг шинэ гишүүдээр өргөжүүлэх үйл явц 5 үе шаттай явж иржээ. Ханойд болсон дээд хэмжээний 5 дахь уулзалтаараа эгнээгээ анх удаа тэлсэн. Европын Холбооны шинэ 10 гишүүн улс (БНЧехУ, Словак, Польш, Унгар, Эстон, Латви, Литва, Словен, Кипр, Мальт), мөн АСЕАН-ы шинэ гурван гишүүн (Лаос, Камбож, Мъянмар) нэмэгджээ. 2006 онд Хельсинкэд явагдсан АСЕМ-ын 6 дахь удаагийн дээд хэмжээний уулзалтаар эл форумыг Монгол Улс, Энэтхэг, Пакистанаар өргөжүүлэх тухай шийдвэр гарч, эгнээгээ тэлэх хоёр дахь алхам 2008 онд Бээжинд явагдсан 7 дахь дээд хэмжээний уулзалтаар Азиас Монгол, Энэтхэг, Пакистан, мөн АСЕАН-ы нарийн бичгийн дарга нарын газар, Европоос Болгар, Румын элсэж гишүүдийн тоо 45-д хүрчээ. Ингэснээр  тив дамнасан гэх утга нь бүрэн илэрхийлэгдсэн. АСЕМ-ын гурав дахь тэлэлт нь 2010 онд Брюссельд болсон 8 дахь дээд хэмжээний уулзалтаар дахин гурван улсаар (ОХУ, Австрали, Шинэ Зеланд) нэмэгдсэнээр Ази, Европ, Номхон далайг хамарсан том эвсэл болж өргөжсөн. Гэхдээ Австрали, Шинэ Зеландыг Зүүн Азид хамаатуулан авч үзэж байна. 2012 онд Вьентьянд 9 дэх хэмжээний уулзалт чуулах үеэр Азиас Бангладеш, Европоос Европын Холбооны гишүүн бус Норвег, Швейцарь хоёр элсэж 51-үүлээ болсон бол сая Миланы 10 дахь уулзалтаар Азиас Казахстан, Европоос Хорват хоёр элсэж, эдүгээ 53-уулаа болоод байна. Энд тэмдэглэхэд Ази, Европоос ямагт зэрэгцүүлэн хувь тэнцүүлэх маягаар элсүүлсээр ирсэн байгаа юм. Статистик тоо байна. Энэ 53 улсад дэлхийн худалдааны гуравны хоёр, дэлхийн ДНБ-ий 60 гаран хувь ногддог гэж үзвэл эл форумын жин нөлөө, үүрэг өнөөгийн дэлхийд хэр байгаа нь ойлгомжтой.

-АСЕМ өргөжин тэлэх үйл явцын хоёр дахь шатанд манай улс гишүүнчлэлтэй болжээ гэж ойлголоо. Дээд хэмжээний уулзалтаас гадна өөр ямар механизм байдаг бол?

-Би дээр хэлсэн, байнгын ажиллагаатай олон улсын байгууллага биш ээ гэж. АСЕМ-ын үйл явц гэж нэрлэж, түүнийгээ гурван тулгууртай (three pillars) хэмээн үздэг юм билээ. Энэ нь улс төр; эдийн засаг; нийгэм, соёл ба боловсролын тулгуур. Тэгэхлээр дээд хэмжээнд уулзахдаа энэ гурван тулгуурынхаа хүрээнд хуралданаа гэсэн үг. Дээд хэмжээний уулзалтаасаа цаашаа салбарлаад олон улсын харилцаа, эдийн засаг, санхүү, хүрээлэн буй орчин, боловсрол гэхчлэн чухал асуудлаар Сайд нарын түвшинд уулздаг механизм дагалдаж гарч ирсэн. Жишээ нь Гадаад хэргийн сайд нарын уулзалт 2007, 2009, 2011, 2013 онд 4 удаа явагдахад  8 дахь уулзалт (Герман, Хамбург), 10 дахь уулзалтад  (Унгар, Будапешт) манай улс оролцсон байдаг юм.  Ер нь АСЕМ-ийн бүтэц нь энгийн, одоо олон улсын харилцаанд хэрэгждэг олон талт форумуудын тэр л бүтэц харагддаг юм. Пирамидаар зүйрлэе л дээ. Мэдээж дээд түвшний уулзалт пирамидын оройд байна. Дор нь Гадаад хэргийн сайд нарын уулзалт байна. Түүний дор АСЕМ-ын ахлах албан тушаалтнуудын уулзалт, түүний дор зохицуулагчид гээд, тэндээсээ дээрхи гурван тулгуур нь гурван тусдаа салж салбарлана. Эдийн засгийн тулгуур гэхэд л Эдийн засгийн сайд нарын, Сангийн сайд нарын, доошоо худалдаа хөрөнгө оруулалт хариуцсан ахлах албан тушаалтнуудын, Ази-Европ Бизнес форум, удирдах хороод, ажлын хэсгүүд гээд салбарлана. Соёл, боловсрол, оюуны гээд явбал соёлын өв, Ази-Европын залуу лидерүүдийн симпозиум, боловсролын солилцоо, залуу парламентчдын уулзалт, Ази-Европ Сан гэж салбарлах жишээтэй.  

-За, АСЕМ-ын 11 дэх хэмжээний уулзалтыг Улаанбаатарт авахаар болжээ. Энэ талаар Та ямар үнэлэлт дүгнэлттэй байна вэ?

-Нэгэнт л Ази, Европт ээлжлэн хоёр жил тутамд дээд хэмжээний уулзалтаа хийнэ гэж анхнаасаа тохиролцож хэвшүүлсэн тул Азийн аль нэг улсын нийслэлд, эсвэл аль нэг том хотод ээлж ирэх л байсан. Бангкок, Сөүл, Ханой, Бээжин, Вьентьян гээд Улаанбаатарт ирж байгаа гэсэн үг. Азидаа 6 дахь дээд хэмжээний уулзалтын зочин улсаар Монгол, зочин хотоор Улаанбаатар хот маань тодорчээ. АСЕМ-ын дээд хэмжээний анхны уулзалт Азид болж, түүчээлсээр 6 дахь нь Улаанбаатарт болж таарч байна. Үнэлэлт дүгнэлт гэж ярьвал их зүйл ярьж байна. Манай төрийн гурван өндөрлөг ярьж дүгнэчихлээ. Нэгэнтээ хөгжлөөр ойролцоо, хөгжиж буй жижиг улс Лаос энэ том арга хэмжээг хоёр жилийн хүлээн авч зохион байгуулж чадсан байхад гэж бодохлоор Монгол яагаад болохгүй гэж хэмээн хэнд ч  бодогдож болноо доо. Нөгөө талаасаа Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн онож хэлсэн нэгэн дүгнэлт байна. "Миний гадаад бодлого дээр барьж байгаа гол бодлого ерөөсөө Монголын жинг нэмэх юмсан гэсэн  зорилго. Олон улсын хэмжээнд ч, бүс нутгийн хэмжээнд ч, хоёр хөрштэйгөө ярьдаг энэ ярианы төвшинд ч. Монголын жин л нэмэгдээсэй. Энэ жинг нэмж үлдээх юмсан гэсэн чин хүсэл эрмэлзэл л надад байдаг" хэмээн Төрийн тэргүүн маань хэлсэн байсан. Ерөөсөө жинг нэмэх томхон, түүхэн, бүр цорын ганц нь ч байж болохоор маш том тийм алхмыг бид хэрэгжүүлэх гэж байна л даа.

-Энэ том арга хэмжээг зохион байгуулж чадах уу, тийм хүч нөөц бололцоо нь байна уу гэх яриа хөөрөө бас дагалдаж байна. Энэ талаар?

-2016 оны АСЕМ-ын дээд хэмжээний уулзалтыг оролцуулбал  манай улс олон улсын гурван том форумын зохион байгуулагч улс болж таарч байна. Холын түүх ярих гээгүй. Угаасаа ч түүхнээ тийм үйл явдал тохиож байгаагүй. Ерөөсөө XXI зуун гараад тохиосон гурван том чуулга уулзалтыг би жишээлж ярьж байна. Хүмүүс марчихаагүй байгаа байх.  Ардчиллыг шинээр болон сэргээн тогтоосон орнуудын олон улсын V бага хурлыг "Ардчилал, сайн засаглал, иргэний нийгэм" гэсэн сэдвийн дор 2003 оны 9 дүгээр сарын 10-12-нд Улаанбаатар хотноо амжилттай зохион байгуулж байсныг санаж байна уу? Энэ бага хуралд дэлхийн 119 улс орны төлөөлөгчид оролцсон. Ардчиллыг төлөвшүүлэх чиглэлээр олон улсын хамтын нийгэмлэгээс цаашид явуулах үйл ажиллагаа, хэрэгжүүлэх арга хэмжээг тодорхойлсон хоёр чухал баримт бичиг – Улаанбаатарын Тунхаглал, Үйл ажиллагааны хөтөлбөрийг батлан гаргаж байсан. Энэ бага хурлын өмнөх өдөр нь Олон улсын иргэний нийгмийн чуулга уулзалт Улаанбаатарт тусдаа хуралдаж байсан түүх хуучраагүй байгаа. Тэгвэл жилийн өмнөх түүхэн арга хэмжээг сануулъя. Дэлхийн 140 гаруй орныг эгнээндээ нэгтгэсэн ардчиллын төлөөх хөдөлгөөн – Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг манай улс даргалж, Сайд нарын VII бага хурлыг 2013 оны 4 дүгээр сарын 27-29-ний өдрүүдэд Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсныг бүр саяхны ил тод жишээ болгож нэрлэе. Энэ хоёр чухал уулзалт манай улсын нэр хүндийг олон улсын тавцанд өргөсөн чухал арга хэмжээ болсон. Тэгэхлээр манай улсад олон улсын томхон форумыг нэр төртэй зохион байгуулж ирсэн туршлага байна гэж үзээд л манай төр, Ерөнхийлөгч, манай гадаад харилцааны төв байгууллага – ГХЯ нэн идэвхтэй хөөцөлдсөөр 2016 оны АСЕМ-ын дээд хэмжээний уулзалтыг өөртөө авлаа шүү дээ.

-Ийм шийдвэр Миланд гарахад манай улсын өөрийнх нь нэр хүнд нөлөө, Монголыг сонирхох сонирхол бас нөлөөлсөн байх даа?

-Мэдээж тийм. Монголын мал сүрэг 60 сая хүрлээ, уул уурхайн хөгжлийн тэсрэлт явагдаж байна. Хөрсөн дороо асар их баялагтай, гадаад худалдаа нь 10.6 тэрбум ам.долларт (2013 он) эргэлдэж, 135 улстай худалдаа хийдэг, дэлхийн 180 орчим улстай дипломат харилцаатай, далайд гарцгүй, хоёр их хөршөөр хүрээлэгдсэн, Азидаа ардчилал ба хос шилжилтээрээ хошуучилж үлгэрлэж яваа, дээр дурдсан ардчиллын чиглэлээрхи хоёр том форумыг эх орондоо амжилттай зохион байгуулсан, Чингисийн өлгий нутаг, нүүдлийн иргэншил соёлтой гээд жагсаагаад байвал Монголыг сонирхох явдал мэдээж өснө. Энэ бүхэн нөлөөлсөн л дөө. Хамгийн гол нь эргэн тойрондоо таатай гадаад орчныг бүрдүүлж чадсан, улс төрийн тогтвортой байдлыг хангаж чадсан, жижиг улс хэрнээ oлон улсын харилцааны зөв тоглогч болж төлөвшсөн, Ерөнхийлөгч, Засгийн газар нь гадаад бодлого дээрээ нэн идэвхтэй гэдгээр хандсан болов уу гэж үзэж байна.

-2014 он манай улсын гадаад бодлого, дипломатын түүхнээ алтан үсгээр бичигдэх он болж орох болов уу, Та юу гэж үзэж байна вэ?

-Би байнга ярьдаг нэг зүйлээ л энд дахин давтах хэрэгтэй болж байна. Монгол Улсын гадаад харилцаа хэлбэрэлтгүй урагшлан хөгжиж ирсэн, манай үе үеийн Төрийн тэргүүн, удаа дараагийн УИХ, Засгийн газрууд залгамж чанараа хадгалсан, нээлттэй, олон тулгуурт, прагматик гадаад бодлогоо явуулсаар байна. Манай аль ч Засгийн газрын үед Монголын гадаад бодлогын залгамж чанар хадгалагдаж, харилцаа өргөжин тэлж иржээ л гэх байна. Үүн дээр Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн гадаад бодлогын идэвхи чармайлтыг тэмдэглэх хэрэгтэй.  Би өмнө нь хэвлэлд өгсөн ярилцлагад тэмдэглэж байсан шүү дээ. Юу гэхлээр дэлхийн бодлогыг тодорхойлолцдог, НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын 5 гишүүний хоёр нь болох хоёр том гүрний удирдагчдыг богино хугацаанд, бараг зэрэг шахуу айлчлуулаад, дараа нь тийм богино хугацаанд гурван талын дээд хэмжээний уулзалтад уриад, тэр уулзалтаа амжилттай хэрэгжүүлсэн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Монголын түүхнээ, тэр дундаа гадаад бодлогын түүхнээ нэрээ үүрд мөнхжүүлээд тавьчихлаа  хэмээн хэлсэн дээ. Тэгвэл нэмээд хэлчихье. Анх 2008 онд Бээжинд Ази-Европын уулзалтад (ACЕМ) уригдаж гишүүн нь болж байсан энэ Монгол Улс 6-хан жилийн дотор түүний идэвхтэй гишүүн болоод, 8 жилийн дараа гэхэд дээд хэмжээний уулзалтыг нь эх орондоо хийлгэхээр түүхэн шийдвэр гаргуулснаараа гадаад бодлогын түүхнээ нэрээ үүрд мөнхжүүлэхээр барахгүй, мөнхжүүлэхийн цаагуур мөнхжүүлчихлээ гэж хэлэх байна. Ерөөсөө улс төрч Ц.Элбэгдорж Төрийн тэргүүний хэвшмэл имижийг зоригтой өөрчиллөө шүү дээ. Ерөнхийлөгчийн цоо шинэ имижийг бүрдүүлчихлээ. Гадаад бодлогыг гартаа атгаад, ҮАБЗ-ийн тэргүүнийхээ хувьд, уг зөвлөлийн хоёр гишүүн УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд нарт үлгэр болоод тэр гадаад бодлогоо хэрэгжүүлж болдог юм аа гэдгийг харуулчихлаа хэмээх өмнөх дүгнэлтээ л давтая даа.

А.ТУЛГА

Ирэх оны төсвийг танилцуулав

УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг ирэх 2015 оны төсвийн тухай хуулийн төслийг танилцууллаа. Уг төслийн танилцуулгад энэ оны эдийн засгийн үзүүлэлтийг танилцуулж, үүнд дүгнэлт хийж дараа оны төсөөллийг гаргасан аж. Төслийн зарим үзүүлэлтийг онцловол,

Макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүдийн 2013 оны гүйцэтгэл: Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн Монгол Улсын эдийн засаг 2013 онд 11.6 хувиар өсч, оны үнээр илэрхийлсэн ДНБ-ий хэмжээ 19 их наяд төгрөгт хүрлээ 2013 онд экспортын орлого буурсан хэдий ч хэрэглээ болон хөрөнгө оруулалт эрчимтэй өссөн нь эдийн засгийн өсөлтөд гол түлхэц болов. Тухайлбал, эцсийн хэрэглээ дунджаар 18.6 хувиар, үндсэн хөрөнгийн хуримтлал 7.8 хувиар тус тус өссөн байна.

Эдийн засгийн өсөлтийг салбаруудаар авч үзвэл 2013 онд мал аж ахуйн салбар, уул уурхайн олборлох үйлдвэрлэлийн салбар болон үйлчилгээний салбар харьцангуй өндөр өсөлттэй гарсан байна. Мал сүргийн тоо 2013 оны эцэст 45 сая толгойд хүрснээр мал аж ахуйн салбарын үйлдвэрлэл өмнөх 2012 оноос 20 гаруй хувиар өссөн, уул уурхайн томоохон төслүүдийн бүтээн байгуулалт хийгдэж уул уурхайн салбар бүхэлдээ 20 орчим хувиар өссөн байна. Тухайлбал, Оюутолгойн зэс, алтны ордын баяжуулах үйлдвэр 2013 оны 6 дугаар сард ашиглалтад орж, 7 дугаар сараас зэсийн баяжмалаа экспортолсон, газрын тосны бүтээгдэхүүний олборлолтын хэмжээ 41 хувиар өссөн байна.

2013 онд боловсруулах үйлдвэрлэлийн салбар 10 гаруй хувиар өссөн нь Засгийн газрын хэрэгжүүлж байгаа Чингис бонд, Хөгжлийн банкны эх үүсвэрээр дотоодын үйлдвэрлэлийг дэмжих бодлого үр дүнгээ өгч байгаагийн илрэл.

Ажилгүйдэл

Шинэчлэлийн Засгийн газраас "Ажилтай орлоготой Монгол хүн" хөтөлбөр, "Эзэнтэй Монгол", "40-өөс дээш болон ахмад насны иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих хөтөлбөр", "Хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч болон нөхөрлөл, хоршоо байгуулах иргэнийг дэмжих хөтөлбөр", "Малчдын хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих хөтөлбөр", "Хөдөлмөр эрхлэлтийн сургалт зохион байгуулах хөтөлбөр", "Ажил олгогчийг дэмжих хөтөлбөр", "Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг дэмжих хөтөлбөр", "Хөдөлмөрт бэлтгэх хөтөлбөр"-үүдийг хэрэгжүүлж байна. Монгол Улсын эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам 2013 онд 1198.3 мянгад хүрч, ажил эрхлэлтийн түвшин 92.1 хувь, ажилгүйдлийн түвшин 7.9 хувь, ажиллах хүчний оролцооны түвшин 61.9 хувьтай байна. Хөдөлмөрийн хэлтэсүүдэд бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийн тоо 2013 оны эцэст 42.8 мянгад хүрсэн байна.

Инфляци

2013 оны жилийн эцсийн байдлаар хэрэглээний үнийн индексээр хэмжигдсэн инфляцын түвшин улсын хэмжээнд 12.5 хувь, Улаанбаатар хотын хэмжээнд 12.3 хувьтай гарсан байна. 2013 онд Засгийн газар Монголбанктай хамтран иргэдийн худалдан авах чадварыг тогтвортой байлгахад анхаарч ажилласан. Тухайлбал, "Гол нэрийн бараа, бүтээгдэхүүний үнийг тогтворжуулах дунд хугацааны хөтөлбөрийг хамтран хэрэгжүүлж, энэ хүрээнд дэд хөтөлбөрүүд боловсруулан хэрэгжүүлж байна. Үүнд:

1. "Шатахууны жижиглэнгийн худалдааны үнийг тогтворжуулах" дэд хөтөлбөр
2. "Өргөн хэрэглээний импортын бараа, бүтээгдэхүүний өртгийг бууруулах" дэд хөтөлбөр
3. "Хүнсний гол нэрийн бараа, бүтээгдэхүүний үнийг тогтворжуулах" дэд хөтөлбөр
4. "Барилгын салбарыг дэмжих, улмаар орон сууцын үнийг тогтворжуулах" дэд хөтөлбөр
5. "Орон сууцын ипотекийн зээл" хөтөлбөр
6. "Нүүрсний аюулгүйн нөөц бүрдүүлэх, түлш, эрчим хүчний салбарын өвөлжилтийн бэлтгэл хангах, эрчим хүчний үнэ тарифыг тогтворжуулах" дэд хөтөлбөрүүд байна. Дээрх дэд хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлсний үр дүнд хэрэглээний гол бүтээгдэхүүнүүд болох шатахуун, мах, гурилын үнэ 2013 онд харьцангуй тогтвортой байлаа. Тухайлбал, хүнсний гол нэрийн бараа, бүтээгдэхүүний үнийг тогтворжуулах" дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлснээр 2013 онд махны үнийн өсөлт харьцангуй бага байв. "Шатахууны жижиглэнгийн худалдааны үнийг тогтворжуулах" дэд хөтөлбөрийн хүрээнд шатахууны нийлүүлэлтийн тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор шатахуун импортлогч аж ахуйн нэгжүүдэд хөнгөлөлттэй зээл олгож, үр дүнд нь шатахууны үнэ 2013 онд тогтвортой байлаа. Мөн 2013 оны 5 дугаар сараас эхлэн эх орны газрын тосыг боловсруулан хийсэн Мон-93 шатахууныг оруулж ирсэн нь үнийн тогтвортой байдлыг хангахад эергээр нөлөөлөв.

"Өргөн хэрэглээний импортын бараа, бүтээгдэхүүний өртгийг бууруулах" дэд хөтөлбөрийн хүрээнд Замын-Үүдийн авто замын тээвэрлэх хүчин чадлыг 2 дахин өсгөж, нэг хоногт багтаан Замын-Үүдээс Улаанбаатарт ачаа хүргэх тогтолцоо бий болсноор импортын бүтээгдэхүүний тээврийн зардал буурч, дотоодын зах зээл дээрх үнэ харьцангуй тогтвортой байх нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна. "Барилгын салбарыг дэмжих, улмаар орон сууцын үнийг тогтворжуулах" дэд хөтөлбөрийн хүрээнд барилгын материалын нийлүүлэлтийг дэмжих, үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, орон сууцын санхүүжилтийн урт хугацааны тогтвортой тогтолцоог бүрдүүлэхэд анхаарч ажиллалаа.

2013 оны 8 дугаар сард боловсролын үйлчилгээ болох сургалтын төлбөрийн зардал нэмэгдсэн, Онцгой албан татварын тухай хуульд өөрчлөлт оруулсан зэргээс шалтгаалан инфляцын түвшин 2013 оны эцэст 12.5 хувь болов.

Bалютын ханш

Төгрөгийн ам.доллартай харьцах албан ханш 2013 онд дунджаар 1524 төгрөг болж өмнөх оны дунджаас 12.1 хувиар суларсан үзүүлэлттэй гарлаа. 2013 оны 3 дугаар улирлаас хойш төгрөгийн ханш ам.долларын эсрэг тогтмол суларсан. Харин тухайн оны 11 дүгээр сарын сүүлчээс чангарч эхэлсэн нь дотоод болон гадаад хүчин зүйлстэй холбоотой юм. Гадаад хүчин зүйлсийн нөлөөллийг тодотговол, АНУ-ын Холбооны Нөөцийн Сан мөнгөний зөөлөн бодлогоо зогсоосонтой холбоотойгоор түүхий эд экспортлогч орнуудын үндэсний валют ам.долларын эсрэг суларсан байна. Дотоод хүчин зүйлс гэдэгт төлбөрийн тэнцлийн алдагдал өссөн. Урсгал дансны алдагдал нэмэгдэж, төлбөрийн тэнцэл алдагдалтай болсон нь төгрөгийн ханш сулрахад ихээхэн нөлөөлөв. Урьд нь уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт урсгал тэнцлийн алдагдлыг нөхөж байсан бол 2013 онд Оюу Толгой төслийн эхний шатны хөрөнгө оруулалт дуусаж, гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт буурсан тул урсгал дансны алдагдлыг нөхөж чадахгүйд хүрсэн. 2012 оны эцэст төлбөрийн тэнцэл 1705 сая ам.долларын ашигтай гарч байсан бол 2013 оны эцэст 1867.3 сая ам.долларын алдагдалтай гарч гадаад валютын албан нөөц уг дүнгээр буурлаа. Иймд төгрөгийн ханш гадаад валютуудын эсрэг сулрахад төлбөрийн тэнцэл сөргөөр нөлөөлсөн байна.

Төлбөрийн тэнцэл

Төлбөрийн тэнцлийг дансаар авч үзвэл, урсгал дансны алдагдал 2012 оны мөн үеэс 5.1 хувиар буурч, 3192 сая ам.долларын алдагдалтай гарсан ба хөрөнгө ба санхүүгийн дансны ашиг өмнөх оны мөн үеэс ашиг нь 72.5 хувиар буурч 1345.8 сая ам.долларын ашигтай гарсан байна.

Урсгал данс: Нийт экспорт 2.6 хувиар буурсан болон нийт импортын хэмжээ 5.9 хувиар (FOB нөхцөлөөр тооцсон) буурсан нь төлбөрийн тэнцлийн урсгал дансанд эергээр нөлөөлжээ. Нийт экспортын ихээхэн хувийг эзэлдэг нүүрсний экспорт өмнөх оноос буурсан бол боловсруулаагүй болон хагас боловсруулсан алтны экспорт өмнөх оноос 2.5 дахин өссөн байна. Монгол улсад орж ирэх гадаадын жуулчдын тоо буурсны улмаас аяллын үйлчилгээний тэнцэл буурсан.

Хөрөнгө ба санхүүгийн данс: Гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт буурсан нь валютын зах дээрх гадаад валютын нийлүүлэлтийг бууруулж, улмаар төлбөрийн тэнцэлд сөргөөр нөлөөлж, төгрөгийн гадаад валюттай харьцах ханш сулрахад хүргэв. Нөгөө талаас хувийн хэвшлийн гаргасан бондын эргэн төлөлтийн үе 2013 онд тохиосон нь санхүүгийн дансны ашиг буурахад нөлөөлөв.

Гадаад худалдааны тэнцэл

Монгол улсын гадаад худалдааны бараа эргэлт 2013 онд 10.6 тэрбум ам.доллар болж, өмнөх оноос 4.5 хувиар буурсан үзүүлэлттэй байна. Экспортын хэмжээ 2.6 хувиар, импортын хэмжээ 5.7 хувиар тус тус буурсан тул нийт гадаад худалдааны алдагдал 11.5 хувиар буурч, 2.0 орчим тэрбум ам.долларт хүрэв.

Экспорт: Монгол улсын нийт экспорт 2013 онд өмнөх оноос 2.6 хувиар буурч, нийт экспортын хэмжээ 4.3 тэрбум ам.доллар болов. Энэ нь манай орны экспортын гол бүтээгдэхүүн болох нүүрсний үнэ буурч, нүүрсний экспортын биет хэмжээ буурсантай холбоотой. Харин бусад экспортын гол бүтээгдэхүүнүүд болох зэсийн баяжмал, төмрийн хүдэр, боловсруулаагүй алт, боловсруулаагүй газрын тос зэрэг бүтэгдэхүүний экспортын хэмжээ өссөн байна. Уул уурхайн бус экспортын бүтээгдэхүүний бүрэлдэхүүнд нэхмэл бүтээгдэхүүн болон амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн ихэнх хувийг эзэлж байгаа ба үүнээс нэхмэл эдлэл, самнасан ноолуур зэргийн экспортын хэмжээ урьд жилийнхээс өссөн үзүүлэлттэй байгаа бол ноолууран хувцас, хонины ноос, тэмээний ноосон хөнжил зэргийн экспортын хэмжээ 2013 онд буурсан байна.

Импорт: 2013 онд Монгол Улсын нийт импорт 6.4 тэрбум ам.доллар болж өмнөх оныхоос 5.7 хувиар буурсан үзүүлэлттэй гарлаа. Импортын бууралтад уул уурхайн машин механизмын импорт багассан, мөн шатахууны импорт буурсан нь голлон нөлөөлөв

Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 2014 оны эхний 8 сарын гүйцэтгэл, 2014 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэл

2014 оны эхний 8 сарын гүйцэтгэлд үндэслэн тооцоход оны төгсгөлд эдийн засгийн өсөлт нэмэгдэхээр байна. Үүний тулд Чингис бонд, Хөгжлийн банкнаас оруулах хөрөнгө оруулалт, Засгийн газар, Монголбанкны хамтран хэрэгжүүлж байгаа хөтөлбөрүүдээс гадна экспортын орлогыг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн арга хэмжээнүүдийг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлнэ. Хөрөнгө оруулалт, бүтээн байгуулалтын ажлуудыг түргэвчлэх зорилгоор Концессын зүйлийн жагсаалтыг шинэчлэн баталсан бөгөөд авто зам, цахилгаан станцын төслүүдийг 2014 онд хэрэгжүүлж байна. Мөн Монголбанкны валютын нөөцийг нэмэгдүүлэх зорилгоор алт олборлолтыг дэмжин ажиллаж байна. Төлөвлөсөн төсөл, хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлснээр 2014 онд аж үйлдвэрийн салбар 11.6 хувиар, үүнээс уул уурхай салбар 17.5 хувиар, боловсруулах аж үйлдвэрийн салбар 5.9 хувиар тус тус өсөхөөр хүлээгдэж байна. Аж үйлдвэрийн салбарын бүтээн байгуулалтын ажлын үр дүнд үйлчилгээний салбар 3.9 хувиар өсөж, хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр Монгол Улсын ДНБ 2014 онд 6.9 хувь, 2015 онд 7.1 хувь, 2016-2017 онд 10 орчим хувиар тус тус өсөхөөр төсөөлөгдөж байна.

Валютын ханшийн 2014 оны эхний 8 сарын гүйцэтгэл, 2014 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэл

2014 оны 8 дугаар сард төгрөгийн дундаж нэрлэсэн ханш 1862.2 төгрөг болж, өмнөх оны мөн үеэс 18.6 хувиар суларсан байна. Эхний 8 сарын дундаж ханш 1795.9 төгрөг байгаа нь өмнөх оны мөн үеэс 19.7 хувиар суларсан дүнтэй байна. Төв банкнаас бодлогын хүүгээ 1.5 нэгж хувиар нэмэгдүүлж, 12 хувь болгосон. Гадаад худалдааны алдагдал буурахаар хүлээгдэж байгаа. Оюу Толгой төслийн 2 дахь шатны хөрөнгө оруулалтын асуудал шийдэгдэхээр байгаа зэргээс энэ оны эцэст валютын ханш тогтвортой байхаар байна.

Гадаад худалдааны 2014 оны эхний 8 сарын гүйцэтгэл, 2014 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэл Гадаад худалдааны нийт бараа эргэлт 2014 оны эхний 8 сарын байдлаар 7.2 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 3.1 хувийн өсөлттэй байв. Нийт бараа эргэлтийн хэмжээ бага зэрэг өөрчлөгдсөн боловч гадаад худалдааны тэнцлийн алдагдал 98.5 хувиар буурч, 23 сая ам.долларт хүрэв. Үүнд экспортын хэмжээ 32.6 хувиар өсөж 3,576.3 сая ам.доллар, импортын хэмжээ 15.4 хувиар бууран 3,599.3 сая ам.доллар болсон нь нөлөөлжээ. Монгол улсын нийт экспортын 90 орчим хувийг уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспорт бүрдүүлж байна.Тодруулбал, зэс, нүүрс, алт, газрын тос зэрэг бүтээгдэхүүнүүд зонхилох байр суурийг эзэлж байна. Импортын хэмжээ 2014 оны эхний 8 сарын байдлаар өмнөх оны мөн үеэс 15.4 хувийн бууралттай байгаа нь нийт импортод голлох нөлөө үзүүлдэг эрдэс бүтээгдэхүүний импорт тэр дундаа дизель түлшний импорт 19.0 хувиар буурсантай холбоотой байна. Мөн авто, агаарын замын тээврийн хэрэгслийн импорт 2014 он гарсаар 43 хувиар буурсан үзүүлэлттэй байна. Хөрөнгө оруулалтын бүтээгдэхүүнүүд болох машин механизм болон тэдгээрийн түүхий эдийн импортын хэмжээ 2014 оны эхний 8 сарын байдлаар буурсан. Оны эхний хагаст зарим уул уурхайн бүтээгдэхүүнүүдийн экспортын хэмжээ өмнөх оныхоос буурсан үзүүлэлттэй байгаа боловч гол бүтээгдэхүүнүүд болох зэс нүүрс, газрын тос, алтны экспортын хэмжээ өссөнөөр 2014 оны эцэст нийт экспортыг нэмэгдүүлэх төлөвтэй байна. Улсын төсөв, концессын гэрээ, Чингис бонд, Самурай бонд болон хувийн хөрөнгө оруулалтаар хийгдэх бүтээн байгуулалт, төслүүдийн хүрээнд ашиглагдах тоног төхөөрөмж, машин механизмын импорт өсөж, 2014 оны эцэст нийт импортын хэмжээ бага зэрэг нэмэгдэхээр байна.

Чуулганы хуралдаанаар яг одоо энэхүү танилцуулгатай холбоотойгоор гишүүдийн асуулт тодруулга үргэлжилж байна. Монгол Улсын 2015 оны нэгдсэн төсвийн танилцуулгыг бүрэн эхээр нь ЭНД ээс уншина уу.

Б.ЭНХ